< Trở về giao diện Mobile
Trang chủ / Nghiên cứu - trao đổi / Chống diễn biến hoà bình

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư - từ góc nhìn an ninh phi truyền thống

(Thứ sáu, 20/10/2017 - 20:37)

Trong Văn kiện Đại hội XII, Đảng ta xác định hai vấn đề liên quan đến chủ đề FIR 4.0 và an ninh phi truyền thống đó là: “Tiếp tục đẩy mạnh thực hiện mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế gắn với phát triển kinh tế tri thức, lấy khoa học, công nghệ, tri thức và nguồn nhân lực chất lượng cao làm động lực chủ yếu”; và “sẵn sàng ứng phó với các mối đe dọa an ninh truyền thống và phi truyền thống”. Vì thế, việc tìm hiểu mối quan hệ giữa FIR 4.0 với an ninh phi truyền thống là rất cần thiết và cấp bách để sớm đưa Nghị quyết XII của Đảng vào hoạt động thực tiễn có hiệu quả.

 

1.Mối quan hệ tương tác

Trên phạm vi toàn cầu. FIR 4.0 sẽ khiến cho mọi tiện ích đều có thể được thực hiện từ xa, chi phí giảm, hiệu quả tăng, kinh tế - xã hội phát triển nhanh. Tuy nhiên, FIR 4.0 cũng gây hệ lụy không nhỏ như: Thị trường lao động bị phá vỡ, phân công lao động xã hội bị phân hóa; sự bất bình đẳng và mâu thuẫn xã hội gia tăng làm nảy sinh những bất ổn về an ninh phi truyền thống.

 

Việc robot hóa nền sản xuất, đặc biệt là robot cao cấp với trí thông minh nhân tạo, robot trở thành người quản lý, thậm chí là thành viên hội đồng quản trị... khiến năng lực, chứ không phải nguồn vốn, trở thành nhân tố cốt lõi của nền sản xuất. Thị trường lao động bị phân hóa thành hai nhóm: Nhóm kỹ năng thấp được trả lương thấp và nhóm kỹ năng cao được trả lương cao. Tình trạng tăng hai đầu, rỗng ở giữa xuất hiện. Tức là lao động có trình độ cao và lao động có trình độ thấp đều tăng, còn ở trình độ trung bình bị giảm mạnh, khiến khoảng cách giàu nghèo tăng nhanh. Bất bình đẳng chính là những nhân tố tiền an ninh mà FIR 4.0 có thể gây ra.

 

Những đối tượng được hưởng lợi nhiều nhất từ sự sáng tạo sẽ là những nhà cung cấp vốn tri thức, tài chính (nhà sáng chế, cổ đông và đầu tư), còn người lao động dựa vào sức lao động thu nhập bị giảm, khiến khoảng cách giàu nghèo tăng nhanh, gây bất bình đẳng xã hội. Sự kiện Brexit, D.Trump, dân túy đã phần nào nói lên điều đó, vì trong thế giới hội nhập, người lao động ở các nước phát triển bị thiệt hơn so với các nước chậm phát triển, đồng thời còn chịu tác động do phân hóa thu nhập trong nước. Ông Trump và những người dân túy hiểu rõ điều đó, nên đã tạo được lợi thế trong các cuộc bầu cử, khiến an ninh toàn cầu “rung lắc” mạnh và khó có thể ổn định trong tương lai gần, thậm chí cả trong trung hạn.

 

Vấn đề đang đặt ra là, FIR 4.0 đang đặt ra một xu hướng không thể đảo ngược, cùng với nền dân chủ mà tính chất “dân chủ hóa” ngày càng cao hơn do sự lan tỏa của công nghệ mới. Giải quyết những mâu thuẫn trong xã hội hiện đại do tác động của FIR 4.0 như thế nào là một thách thức lớn về an ninh đối với nhân loại?

 

Trong mỗi quốc gia. Ở tầm quốc gia, khi vật lý, số hóa, sinh học tích hợp với nhau thông qua IOT, ngày càng cho phép người dân tiếp cận gần hơn với chính phủ của họ để nêu ý kiến, cùng phối hợp hoạt động. Đồng thời, các chính phủ cũng sở hữu sức mạnh về công nghệ để tăng cường sự lãnh đạo của mình đối với toàn bộ xã hội. Quá trình đồng sở hữu công nghệ vừa là thời cơ, vừa là thách thức bởi những yếu tố tiền an ninh phi truyền thống cũng dễ nảy sinh.

 

Hiệu ứng của sản phẩm siêu kết nối sẽ tái phân phối quyền lực mô hình từ trên xuống sang mô hình từ dưới lên, buộc Nhà nước phải gần dân, gần cơ sở nhiều hơn. Tuy nhiên, sản phẩm siêu kết nối cũng làm cho an ninh mạng, thông tin, tin tặc... gia tăng và ngày càng khó chống đỡ hơn.

 

Ở Việt Nam, việc kê khai, giao dịch, nộp thuế, thương mại, dịch vụ điện tử; sự liên thông trong từng bệnh viện, giữa các bệnh viện, các tuyến viện với ngành bảo hiểm, chính phủ điện tử, thành phố thông minh... cũng đang phát triển, góp phần thuận lợi hóa đối với người dân, doanh nghiệp, trong và ngoài nước; nhiều sự kiện được phát hiện nhanh hơn qua mạng xã hội được xử lý kịp thời có hiệu quả như: Vụ cô giáo bạo hành trẻ em, hiệu trưởng gây tai nạn không tự giác nhận lỗi, người dân chết phải vận chuyển về nhà bằng bó chiếu thồ trên xe đạp...

 

Cũng nhờ mạng xã hội mà Nhà nước phát hiện kịp thời, bắt quả tang các vụ tung tin nhảm: Đổi tiền, cá chết, nước bùn đỏ, bôi nhọ các cô giáo... Vì thế, trong Văn kiện Đại hội XII, Đảng ta đã bổ sung thêm cụm từ “giám sát” trong “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” và gần đây, Trung ương còn nêu ra cần phải kiểm soát bệnh “lạm dụng quyền lực” là rất phù hợp không chỉ về mặt quy trình, đạo lý mà còn phù hợp với những điều kiện đã, đang và sẽ hiện thực hóa khi sản phẩm siêu kết nối ngày càng gia tăng trong FIR 4.0.

 

Ở cấp độ doanh nghiệp: Quan hệ cung - cầu cũng thay đổi đáng kể. Nguồn cung từ nhà cung cấp đến chuỗi giá trị, đối thủ cạnh tranh, tính sáng tạo gia tăng, dẫn đến chất lượng, giá cả và tốc độ thay đổi cũng nhanh hơn khiến các logic truyền thống bị phá vỡ, thay bằng quy trình linh hoạt và sáng tạo.

 

Theo đó, cầu cũng thay đổi, sự minh bạch ngày càng cao, sự cá biệt hóa là một xu hướng, làm cho mối quan hệ cung - cầu ngày càng gắn kết hơn bao giờ hết, sản xuất gắn với tiêu thụ theo yêu cầu. Người tiêu dùng sản phẩm có thể đặt hàng và kiểm tra sản phẩm của mình từ A - Z trong quy trình sản xuất 3D, khiến cho doanh nghiệp buộc phải quan tâm đổi mới quy trình sản xuất kinh doanh.

 

Đối với mỗi con người: FIR 4.0 không chỉ thay đổi những gì con người tạo ra mà còn làm thay đổi chính bản thân con người, chẳng hạn như: Sự riêng tư, ý thức về sở hữu, phương thức tiêu dùng, thời gian công việc và giải trí, cách thức phát triển sự nghiệp, trau dồi kỹ năng, gặp gỡ, giao tiếp với nhau và củng cố các mối quan hệ...

 

Với sản phẩm siêu kết nối, con người bị tràn ngập trong biển thông tin bên cạnh sự tiến bộ nhanh, thì họ cũng gặp hệ lụy không mong muốn như: Sự giảm sút tính nhân văn, từ bi, bác ái; các quan hệ hợp tác, cộng đồng; tâm tư, tình cảm, giao tiếp (quan hệ xã hội ảo tăng, nhưng xã hội trực tiếp lại giảm). Nảy sinh nhu cầu phải định nghĩa lại con người, vì con người đã gia tăng tuổi thọ, sức khỏe, nhận thức và năng lực. Theo đó, cũng cần phải định hình lại những ranh giới về đạo đức, phẩm chất và hành lang pháp lý...

 

Sự chuyển hóa trong lĩnh vực an ninh: FIR 4.0 cũng khiến cho lĩnh vực an ninh gia tăng tính lai tạp, giữa an ninh truyền thống và phi truyền thống; bạo lực và phi bạo lực; bạo lực vũ trang và phi vũ trang; chiến tranh và hòa bình; tiền tuyến và hậu phương; vai trò cá nhân và tập thể; trong công tác tình báo, tác chiến chính xác tăng lên một cách đáng kinh ngạc... khiến cho an ninh phi truyền thống có thể chuyển hóa nhanh thành an ninh truyền thống và ngược lại.

 

Xuất hiện những yếu tố tiền an ninh rất đa dạng như: Robot tham gia thị trường lao động, tắc xi bay tham gia hệ thống giao thông vận tải, trực thăng không người lái tham gia dịch vụ giao hàng tại nhà... sẽ đặt ra vấn đề pháp lý rất cấp bách trong việc tranh chấp giữa con người với con người, con người với robot, nhất là robot cao cấp (AI).

 

Đến năm 2025, 21 sản phẩm định hình tương lai phát triển của thế giới sẽ xuất hiện với quy mô thương mại, khiến một số nước đã chủ động đi trước một bước về quy hoạch cũng như pháp lý. Nhật Bản đã cho phép xe không người lái được tham gia hệ thống giao thông vào năm 2020; EU sẽ ban hành luật về việc robot tham gia thị trường lao động; thành phố Dubai (Ả-rập Xê-út) cho phép 25% phương tiện không người lái hoạt động vào năm 2030.

 

Sự chuyển hóa dạng thức an ninh cũng rất phức tạp, thậm chí khó xử lý như các thiết bị bay không người lái nếu lọt vào tay bọn khủng bố thì rất khó đối phó, chúng ta không thể mang quả tên lửa hàng triệu USD để bắn máy bay không người lái, mang 1 quả lựu đạn, nếu quả lựu đạn đó lại chứa chất độc hóa học thì càng nguy hiểm hơn. Tuy nhiên, một số nước cũng đang nghiên cứu phương thức bắn hạ hay thu hồi phương tiện bay không người lái nếu tình nghi nó gây nguy hại cho an ninh.

 

2.Kiến nghị về giải pháp

Một là, quán triệt quan điểm của Đảng về “đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo để nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy nghiên cứu và triển khai (R&D), nhập khẩu công nghệ mới; thực hiện phương thức quản lý, quản trị hiện đại; phát huy tiềm năng con người và khuyến khích tinh thần sản xuất kinh doanh của mọi người để chủ động khai thác triệt để lợi thế cạnh tranh, nâng cao giá trị gia tăng, tăng nhanh giá trị quốc gia và tham gia có hiệu quả vào chuỗi giá trị toàn cầu”; “chủ động đấu tranh làm thất bại mọi âm mưu, hoạt động chống phá của các thế lực thù địch; ngăn chặn, phản bác những thông tin và luận điệu sai trái, đẩy lùi các loại tội phạm và tệ nạn xã hội; sẵn sàng ứng phó với các mối đe dọa an ninh truyền thống và phi truyền thống; bảo đảm an ninh truyền thống , an toàn thông tin, an ninh mạng”.

 

Cần giữ vững sự ổn định và phát triển đất nước tạo nền tảng vững chắc để phòng, chống hiệu quả những thách thức, tác hại từ an ninh phi truyền thống. Có các biện pháp đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói, giảm nghèo, phát triển văn hóa, giáo dục, khoa học - công nghệ, bảo đảm an sinh xã hội, chăm lo, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần và sức khỏe cho nhân dân, tăng cường quốc phòng - an ninh...

 

Đẩy mạnh công tác tuyên truyền về bảo vệ an ninh phi truyền thống trong bối cảnh có sự tác động mạnh mẽ của FIR 4.0, nhất là những mối đe dọa và tính chất nguy hiểm, khó lường của nó đối với các lĩnh vực đời sống xã hội, khi sản phẩm siêu kết nối ngày càng gia tăng. Trên cơ sở đó, nâng cao cảnh giác, xác định tốt trách nhiệm của cá nhân, tổ chức và của toàn xã hội để có biện pháp phòng, chống hiệu quả.

 

Hai là, cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế, nhất là trong lĩnh vực nghiên cứu phát triển và chuyển giao công nghệ, đồng thời hợp tác mạnh mẽ giữa khoa học - công nghệ và sản xuất, kinh doanh trong nước; đẩy mạnh đổi mới công nghệ trong khu vực doanh nghiệp (nhất là tư nhân); triển khai ứng dụng rộng rãi và mạnh mẽ các công nghệ mới, ưu tiên tài trợ cho các tổ chức, cá nhân có công trình khoa học công nghệ xuất sắc. Đặc biệt ưu tiên cho các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Tích cực mở rộng quan hệ hợp tác với các nước, các tổ chức trong khu vực và quốc tế để trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm và phối hợp chặt chẽ, kịp thời, tạo nguồn lực và sức mạnh tổng hợp để đối phó có hiệu quả với những thách thức từ an ninh phi truyền thống, nhất là vấn đề về thảm họa thiên tai do biến đổi khí hậu, khủng bố, nạn cướp biển, tranh chấp chủ quyền lãnh thổ, biên giới, biển, đảo, dịch bệnh cùng các thảm họa về môi trường... Đồng thời, đẩy mạnh hợp tác, phối hợp với các nước và tổ chức quốc tế, cơ quan an ninh, nhằm thiết lập hành lang pháp lý, xây dựng cơ chế hợp tác với các nước trong khu vực và quốc tế. Đặc biệt là cần tăng cường hợp tác với các nước ASEAN để phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia, khủng bố, biến đổi khí hậu, thảm họa thiên nhiên, bảo đảm an ninh biển, cùng với các chương trình, kế hoạch và cơ chế phù hợp.

 

Ba là, cần bám sát và đẩy mạnh những ngành mũi nhọn quốc gia như công nghệ thông tin, nhất là công nghệ phần mềm, thông tin vệ tinh, số hóa, tự động hóa, năng lượng mới, vật liệu mới, nano, sinh học, sự tích hợp và kết nối giữa chúng... Trước hết, cần đẩy mạnh quá trình xây dựng và hoạt động của các khu công nghệ cao đang hình thành ở nước ta (Hòa Lạc, thành phố Hồ Chí Minh); chủ động tham gia vào quá trình hoạt động của các khu công nghệ cao, các công viên phần mềm... là giải pháp chiến lược có hiệu quả thiết thực để sớm tiếp cận với FIR 4.0 đang hình thành và phát triển mạnh trên thế giới.

 

Bốn là, cần đổi mới tư duy mạnh mẽ và thiết thực hơn nữa, vì mỗi thời đại phát triển đều đòi hỏi phải có hệ thống tri thức, lý luận mới và tinh thần sáng tạo tương ứng. Ngày nay, tư duy tích hợp, liên ngành, gắn với sản phẩm thông minh, trí tuệ nhân tạo..., tức là sự dung hợp của các công nghệ và sự tương tác của chúng trên các lĩnh vực vật lý, số hóa và sinh học, đang giữ vai trò chủ đạo. Do đó, việc đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học, đào tạo, bồi dưỡng nhân tài là cơ sở trực tiếp để đổi mới tư duy đột phá vào một nguồn lực mới, khâu quan trọng của FIR 4.0.

 

Năm là, cần có chính sách thỏa đáng để tạo nguồn lực và khai thác có hiệu quả nguồn lực mới, nhất là giáo dục, thông tin, tri thức là nguồn lực đang tiềm tàng ở nước ta. Cần đặc biệt coi trọng nguồn lực trí tuệ đã và đang có trong lĩnh vực hoạt động và những nhân tố tiềm năng trong nền kinh tế quốc dân, bao gồm cả người Việt Nam định cư ở nước ngoài... có thể đáp ứng nhu cầu hình thành, phát triển đội ngũ tri thức có năng lực bám sát FIR 4.0, để nâng cao hiệu quả nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ mới.

 

Giải quyết tốt vấn đề lao động, việc làm và thu nhập. Theo đó, cần tạo cơ hội để mọi người có việc làm, đồng thời huy động tốt nhất nguồn lực lao động để phục vụ công cuộc xây dựng, phát triển đất nước. Trong khi giải quyết vấn đề lao động cần đặc biệt quan tâm đến việc làm cho lao động dôi dư từ khu vực nông nghiệp do việc tích tụ, tập trung ruộng đất hoặc thu hồi đất phát triển công nghiệp, đô thị và các công trình công cộng. Trên cơ sở đó mà cải thiện thu nhập, bảo đảm tiền lương theo hướng “thu nhập công bằng, đủ điều kiện sống và tái sản xuất sức lao động”.

 

Khuyến khích đầu tư xã hội tạo ra nhiều việc làm, nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp. Theo đó, cần xây dựng và hoàn thiện sớm hệ thống chính sách về tiền lương, tiền công, khắc phục cơ bản những bất hợp lý; điều chỉnh chính sách dạy nghề, gắn đào tạo với sử dụng; điều chỉnh chính sách xuất khẩu lao động hợp lý; hoàn thiện và thực hiện chính sách bảo hộ lao động theo tinh thần của Văn kiện Đại hội XII của Đảng đã nêu. Tiếp tục hoàn thiện chính sách an sinh xã hội phù hợp với quá trình phát triển kinh tế - xã hội theo hướng mở rộng đối tượng và nâng cao hiệu quả của hệ thống an sinh xã hội đến mọi người dân; đồng thời, tạo điều kiện để trợ giúp có hiệu quả cho tầng lớp yếu thế, dễ tổn thương hoặc những người gặp rủi ro trong cuộc sống.

 

Sáu là, cần quan tâm phát triển và thực hiện tốt các chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp,... Chuyển từ hỗ trợ nhân đạo sang bảo đảm quyền an sinh xã hội của công dân. Đổi mới chính sách giảm nghèo theo hướng tập trung, hiệu quả và tiếp cận phương pháp đo lường nghèo đa chiều nhằm bảo đảm an sinh xã hội cơ bản và tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Thực hiện tốt các chính sách hỗ trợ nhà ở cho các đối tượng chính sách, người nghèo, nhân dân sống ở vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn; phát triển nhà ở xã hội cho người thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp, khu chế xuất và sinh viên... Phát triển đa dạng các hình thức từ thiện, đẩy mạnh phong trào toàn dân tham gia giúp đỡ những người yếu thế.

 

Coi trọng chăm sóc sức khỏe nhân dân là giải pháp có ý nghĩa trực tiếp bảo đảm sức khỏe cho người dân một cách chủ động và tích cực. Theo yêu cầu của Đại hội XII là tiếp tục đổi mới, hoàn thiện chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình, chế độ thai sản, nghỉ dưỡng, khám chữa bệnh, bình đẳng giới. Thực hiện tốt chiến lược dân số, gia đình, chương trình hành động vì trẻ em..., đầu tư nâng cao chất lượng dân số, chỉ số phát triển con người, bảo đảm cân bằng tỉ lệ giới tính khi sinh và quyền trẻ em.

 

Bảy là, cần sớm thống nhất nhận thức trong các cơ quan Đảng, Nhà nước và hệ thống chính trị, trước hết là lực lượng nòng cốt, đang trực tiếp hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu và hoạch định chiến lược, chính sách kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh về thời cơ và thách thức đối với Việt Nam khi thế giới đang chuyển mạnh sang thời đại FIR 4.0. Đây cũng là cơ hội thực hiện đường lối của Đảng ta đã vạch ra là “đi tắt, đón đầu”, để “sớm đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại”.

 

Như vậy, FIR 4.0 và vấn đề an ninh phi truyền thống tuy là hai lĩnh vực nhưng có mối quan hệ tương tác rất cao theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực, tạo ra cả thời cơ, thuận lợi và thách thức, khó khăn cho việc bảo đảm an ninh phi truyền thống, theo yêu cầu của Nghị quyết Đại hội XII của Đảng. Vì thế, cần sớm nghiên cứu để có các giải pháp chủ động tích cực nắm bắt thời cơ, vượt qua thách thức, vận dụng có hiệu quả thành tựu của FIR 4.0 vào việc bảo đảm an ninh, quốc phòng nói chung và an ninh phi truyền thống nói riêng một cách vững chắc, để phát triển đất nước Việt Nam nhanh và bền vững như Nghị quyết của Đảng đã nêu.

 

Đại tá Nguyễn Nhâm, Viện chiến lược quốc phòng - Bộ Quốc phòng

                                                                                                         

Xem tin theo ngày: