< Trở về giao diện Mobile
Trang chủ / Nghiên cứu - trao đổi

Sức sống trường tồn của tư tưởng C.Mác trong thời đại cách mạng công nghiệp 4.0

(Thứ năm, 26/07/2018 - 05:09)

C.Mác, nhà tư tưởng thiên tài của nhân loại, lãnh tụ kiệt xuất của giai cấp công nhân, nhân dân lao động toàn thế giới. Thân thế, sự nghiệp và tư tưởng của C.Mác đã vượt lên trên tất cả những hệ thống lý luận đã có trong lịch sử bởi bản chất cách mạng, khoa học của học thuyết. Tư tưởng của C.Mác đã được thử thách trong thực tiễn đấu tranh của giai cấp công nhân bằng những thắng lợi vĩ đại của chủ nghĩa xã hội trên thế giới; đã vượt qua những biến cố lịch sử cũng như những bước tiến của khoa học tự nhiên khẳng định giá trị bền vững. Sự xuất hiện cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư (4.0) với những bước tiến kỳ diệu của nhận thức cũng như năng lực sáng tạo, trình độ chinh phục tự nhiên của con người cũng tạo ra những thách đố với những lý thuyết trong lịch sử nói chung và đối với tư tưởng của C.Mác nói riêng.

 

C.Mác sinh ra, trưởng thành trong thời đại phát triển nền đại công nghiệp cơ khí, gắn với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản cũng như giai cấp tư sản bước lên vũ đài thống trị thế giới và với những thành tựu của khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX. Từ đó đến nay, tư tưởng của C.Mác đã vượt qua những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, thứ hai, thứ ba, khẳng định giá trị có tính bền vững đồng thời tiếp tục thể hiện vai trò đối với phát triển trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Với thiên tài và đức tính hy sinh, sự lao động quên mình cho sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng nhân loại, C.Mác đã cùng với người bạn vĩ đại, Ph.Ăngghen, sáng tạo ra một học thuyết thật sự cách mạng và khoa học. Tư tưởng của C.Mác thể hiện rõ thế giới quan duy vật, phương pháp luận biện chứng; phản ánh đúng bản chất, quy luật chung nhất của cả tự nhiên, xã hội và tư duy. Tư tưởng ấy đã cho phép C.Mác khắc phục được cuộc khủng hoảng thế giới quan trước những bước tiến của khoa học tự nhiên đương thời, mở đường cho các khoa học phát triển.

 

Ngày nay, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 với những thành tựu rực rỡ, phát hiện ra nhiều đặc trưng, thuộc tính mới lạ cả về vĩ mô và vi mô như một điều khó tưởng. Tuy nhiên, với tính chất “mở” của phép biện chứng duy vật, tư tưởng của C.Mác vẫn mở ra chân trời bao la cho các khoa học phát triển. Tư tưởng về tính vô hạn của không gian vật chất, tính vô cùng tận của nhận thức con người làm cho cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 có phát triển với những thành tựu đến đâu cũng không thể vận động hết tầm định hướng trong tư tưởng của C.Mác. Đánh giá về giá trị của phép biện chứng duy vật, Ph.Ăngghen chỉ rõ: “Có lẽ hầu như chỉ có Mác và tôi là những người đã tự đề ra cho mình nhiệm vụ cứu phép biện chứng tự giác” (thoát khỏi sự phá hoại của chủ nghĩa duy tâm, kể cả chủ nghĩa Hêghen) “để đưa nó vào trong quan điểm duy vật về tự nhiên” (1).

 

Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 với những thành tựu kỳ diệu không chỉ trong khám phá mà còn cải tạo thế giới của con người. Vai trò của trí tuệ, tri thức khoa học không ngừng nâng cao. Cuộc cạnh tranh trong phát triển giữa các quốc gia, dân tộc không còn dựa vào những tiền đề như trước đây mà dựa vào cái mới, chủ yếu ở trình độ tư duy, trí tuệ; trình độ dân trí cao hay thấp. Tư tưởng về khoa học từng bước “trở thành” lực lượng sản xuất, có sức mạnh như sức mạnh vật chất đã từng bước được hiện thực hóa, có sức thuyết phục. Vấn đề ấy hiện nay không còn là những dự báo mà thành hiện thực. Với tư tưởng về “Sự phát triển của tư bản cố định là chỉ số cho thấy tri thức xã hội phổ biến [Wissen, knowledge] đã chuyển hóa đến mức độ nào thành lực lượng sản xuất trực tiếp...” (2) đã thể hiện tầm trí tuệ rất cao, sự dự báo xa, chính xác của C.Mác từ cuối thế kỷ XIX mà mãi đến hiện nay vẫn không bị lạc hậu. Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã chứng minh và hiện thực hóa tri thức, khoa học, trí tuệ có sức mạnh vật chất trong cải tạo thế giới. Với ý nghĩa đó, thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 không đẩy tư tưởng của C.Mác vào sự lạc hậu, mà ngược lại, càng làm tăng sức sống trong điều kiện hiện nay.

 

Trước những bước tiến của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, đặc biệt là cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, xuất hiện nhiều lý thuyết về phát triển, trong đó nổi bật nhất là lý thuyết của A.Vintoppler về sự thay thế các nền văn minh. Lý thuyết ấy cũng có những cống hiến nhất định, nhưng xét trên tổng thể thì chưa thể là khoa học. Lịch sử càng phát triển trên nền tảng của toàn cầu hóa về kinh tế, hội nhập quốc tế sâu rộng, thì xem xét sự phát triển của nhân loại càng không thể đơn tuyến như theo lý thuyết của A.Vintoppler. Vì thế, lý thuyết của A.Vintoppler không thể vượt qua được tư tưởng của C.Mác về hình thái kinh tế - xã hội. Lý luận hình thái kinh tế - xã hội thể hiện rõ một phương pháp tiếp cận có tính tổng hợp cao nhất về sự phát triển xã hội, do tác động biện chứng của các yếu tố cấu thành xã hội, đồng thời tuân theo tiến trình lịch sử - tự nhiên; đồng thời, cho thấy tất cả các hiện tượng xã hội tưởng như là hỗn loạn ngẫu nhiên, nhưng vẫn theo một trật tự hợp lôgíc, hợp quy luật lịch sử, xem xét toàn bộ lịch sử nhân loại với các giai đoạn, các nấc thang, các trình độ tiếp nối nhau, hợp quy luật. Qua lý luận hình thái kinh tế - xã hội cho phép xác định rõ trình độ, đặc điểm một giai đoạn trong chuỗi phát triển từ quá khứ đến hiện tại và tương lai một cách chính xác. Với tinh thần, nội dung ấy cho thấy trong lịch sử không có lý thuyết nào phản ánh quy luật phát triển xã hội ở trình độ khái quát và khoa học hơn tư tưởng của C.Mác. Loài người càng tiến đến tương lai vẫn không thể vận động hết tầm khái quát, sự dự báo của C.Mác trong lý luận hình thái kinh tế - xã hội.

 

C.Mác còn vận dụng lý luận hình thái kinh tế - xã hội vào “giải phẫu” chủ nghĩa tư bản, phát hiện ra quy luật hình thành, phát triển và diệt vong tất yếu của nó từ cuối thế kỷ XIX. Qua phân tích, “giải phẫu” chủ nghĩa tư bản, C.Mác đã phơi bày toàn bộ bản chất bóc lột tinh vi, chính trị phản động và sự suy đồi về đạo đức, lối sống, văn hóa, đặc biệt là sự tha hóa con người trong xã hội tư bản. C.Mác luận chứng có sức thuyết phục về đại công nghiệp và giai cấp vô sản là vũ khí cũng như người sử dụng vũ khí ấy để xóa bỏ chủ nghĩa tư bản, cho ra đời chủ nghĩa xã hội. Sự ra đời của đại công nghiệp và giai cấp vô sản làm cho mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất trong xã hội tư bản ở trình độ cao nhất trong xã hội hiện đại. C.Mác chỉ rõ: “Giai cấp tư sản, trong quá trình thống trị giai cấp chưa đầy một thế kỷ, đã tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả các thế hệ trước kia gộp lại...” (3); “Giai cấp tư sản không thể tồn tại, nếu không luôn luôn cách mạng hóa công cụ sản xuất, do đó cách mạng hóa những quan hệ sản xuất, nghĩa là cách mạng hóa toàn bộ những quan hệ xã hội” (4). Trên cơ sở đó, C.Mác khẳng định sự ra đời cũng như sự diệt vong của hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa là tất yếu như nhau. Giai cấp tư sản tự mâu thuẫn với chính mình, mà tự nó không thể giải quyết được. Giai cấp tư sản càng thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, càng tận dụng thành tựu khoa học tự nhiên để đưa năng suất lao động lên cao vì mục tiêu lợi nhuận thì càng tạo ra vũ khí hiện đại cũng như rèn luyện giai cấp công nhân về phẩm chất, năng lực, trình độ để thủ tiêu chủ nghĩa tư bản, cho ra đời chủ nghĩa xã hội.

 

Tư tưởng ấy của C.Mác càng được chứng minh có sức thuyết phục về khoa học trong thời đại của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Những thành tựu mới nhất của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 được vận dụng vào quá trình sản xuất và đưa lực lượng sản xuất phát triển với tốc độ ngày càng gia tăng thì càng thúc đẩy mâu thuẫn với quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa lên cao. Sự tồn tại của mâu thuẫn này là cơ sở khẳng định sự thay thế chủ nghĩa tư bản là không tránh khỏi. Thiên tài của C.Mác là đã phát hiện ra sự diệt vong của chủ nghĩa tư bản ngay từ khi mới “cất tiếng khóc chào đời”, nhờ phát hiện ra những điều kiện hình thành, phát triển và những mâu thuẫn bản chất của nó.

 

Mặc dù hiện nay, chủ nghĩa tư bản có những thích nghi, điều chỉnh, nhưng bản chất bóc lột vẫn không thay đổi, đồng thời tỷ suất bóc lột giá trị thặng dư lại cao là một trong những nhân tố tạo ra lực lượng có sức mạnh vô cùng to lớn làm cho xã hội tư bản bất ổn. Trong thời đại cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, giai cấp công nhân có nhiều biến đổi, đặc biệt về cơ cấu giai cấp. Nhưng dù thế nào, họ vẫn là người bị bóc lột về kinh tế, bị áp bức về chính trị, bị nô dịch về văn hóa. Trong xã hội tư bản, văn minh càng cao, khoa học càng phát triển thì văn hóa, đạo đức, lối sống, bạo lực, bất ổn càng lớn. Các nhân tố chống phá chủ nghĩa tư bản không ngừng tích tụ bên trong lòng của nó. Nhận xét của Federico Mayor, nguyên Tổng Thư ký UNESCO: “Chưa bao giờ như ngày nay, sự căng thẳng về khoa học và lương tâm, giữa kỹ thuật và đạo đức lên tới cực điểm đã trở thành mối đe dọa toàn thế giới” (5). Trong thời đại cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, giai cấp công nhân vẫn là lực lượng quyết định số phận của chủ nghĩa tư bản. Tư tưởng của C.Mác về “Những vũ khí mà giai cấp tư sản đã dùng để đánh đổ chế độ phong kiến thì ngày nay quay lại đập vào chính ngay giai cấp tư sản” (6) vẫn còn nguyên giá trị. Lực lượng ấy là mặt đối lập với giai cấp tư sản vẫn từng bước tích tụ sức mạnh để quyết định số phận diệt vong của chủ nghĩa tư bản. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam chỉ rõ: “Hiện tại, chủ nghĩa tư bản còn tiềm năng phát triển, nhưng về bản chất vẫn là một chế độ áp bức, bóc lột và bất công. Những mâu thuẫn vốn có của chủ nghĩa tư bản, nhất là mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa ngày càng cao của lực lượng sản xuất với chế độ tư hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa, chẳng những không giải quyết được mà ngày càng trở nên sâu sắc. Khủng hoảng kinh tế, chính trị, xã hội vẫn tiếp tục xảy ra. Chính sự vận động của những mâu thuẫn nội tại đó và cuộc đấu tranh của nhân dân lao động sẽ quyết định vận mệnh của chủ nghĩa tư bản” (7) cũng phản ánh rõ vấn đề này.

 

Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 tác động mạnh mẽ, tạo ra những cơ hội cũng như thách thức đối với tất cả các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, điều khiển học, công nghệ thông tin, kỹ thuật số, kết nối vạn vật... xâm nhập vào và tác động mạnh mẽ đến nhận thức, thái độ, động cơ, hành vi của mỗi người cũng như mỗi tổ chức xã hội ở nước ta. Sự tác động ấy buộc mỗi nước phải lựa chọn con đường, cách thức phát triển của riêng mình.

 

Đối với Việt Nam, tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 liên quan trực tiếp đến vấn đề định hướng xã hội chủ nghĩa; vấn đề tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóa, đạo đức, lối sống; vấn đề chuyển dịch cơ cấu giai cấp; vấn đề bản chất giai cấp công nhân của Đảng; xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam... Tự động hóa xâm nhập và phát triển sẽ có hàng loạt người lao động ra khỏi dây chuyền sản xuất; đô thị hóa phát triển nhanh sẽ dẫn đến phân hóa giàu nghèo, giai tầng ngày càng lớn... Tình hình ấy kéo theo tệ nạn xã hội, sự xuống cấp về đạo đức, xu hướng mờ nhạt truyền thống, văn hóa dân tộc, lối sống ảo, tư tưởng “hiện sinh” có sức hấp dẫn làm cho giới trẻ tin vào những lời “tiên tri” tôn giáo về “ngày tận thế”... Toàn bộ những vấn đề trên tồn tại như một thách đố lịch sử đối với dân tộc ta. Giải đáp và vượt qua những thách đố trên, không có con đường, lý luận nào khác ngoài tư tưởng của C.Mác. Với các luận giải nội dung, giá trị tư tưởng của C.Mác thì không thể chấp nhận mô hình, con đường phát triển tư bản chủ nghĩa. Mục tiêu, con đường đi lên chủ nghĩa xã hội là phù hợp với quy luật tiến hóa của lịch sử và đã rõ ràng hiện nay. Việc phát hiện và định hướng đất nước ta phát triển đi lên chủ nghĩa xã hội không phải là áp đặt chủ quan mà phản ánh đúng tiến trình lịch sử - tự nhiên của các hình thái kinh tế - xã hội của C.Mác. Vấn đề hiện nay là phải làm rõ bước đi, cách thức cụ thể thực hiện mục tiêu chủ nghĩa xã hội. Giá trị tư tưởng của C.Mác, mục tiêu, con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, sự lãnh đạo của Đảng là nguyên tắc có tính “bất biến”. Trên cơ sở ấy, tiếp tục đổi mới, tìm tòi, khám phá và cụ thể hóa cách thức, bước đi, biện pháp khắc phục biểu hiện lệch lạc trong nhận thức; sự chệch hướng trong đạo đức, lối sống ở một bộ phận không nhỏ trong xã hội ta có hiệu quả. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam chỉ rõ: “Theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội” (8).

Làm rõ những nội dung cơ bản, giá trị bền vững của tư tưởng C.Mác là lương tâm, trí tuệ, là tình cảm cũng như trách nhiệm của chúng ta đối với một thiên tài xuất chúng đã hiến dâng toàn bộ tâm lực, trí lực cho sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, nhân loại, con người thoát khỏi sự áp bức, bóc lột của chủ nghĩa tư bản. Một mặt, chúng ta tiếp tục nghiên cứu, phát triển tư tưởng, củng cố niềm tin và vận dụng sáng tạo tư tưởng của C.Mác trong từng điều kiện cụ thể để đưa sự nghiệp đổi mới tiến lên là biểu hiện cụ thể nhất sự tôn vinh C.Mác, đồng thời làm cho tư tưởng của ông có sức sống trường tồn cùng lịch sử. Quán triệt quan điểm của V.I.Lênin về “Học thuyết của Mác là học thuyết vạn năng vì nó là một học thuyết chính xác. Nó là một học thuyết hoàn bị và chặt chẽ; nó cung cấp cho người ta một thế giới quan hoàn chỉnh, không thỏa hiệp với bất cứ một sự mê tín nào, một thế lực phản động nào, một hành vi nào bảo vệ sự áp bức của tư sản” (9) để củng cố niềm tin, ý chí bảo vệ tư tưởng của C.Mác hiện nay; đồng thời, đấu tranh, phê phán những quan điểm của các thế lực thù địch xuyên tạc, phủ nhận giá trị tư tưởng của C.Mác một cách thiết thực và hiệu quả.

 

C.Mác là nhà tư tưởng có công lao lớn nhất trong lịch sử, bởi ông đã giải đáp được những thách đố lớn nhất của nhân loại. Như Lênin đánh giá: “Toàn bộ thiên tài của Mác chính là ở chỗ ông đã giải đáp được những vấn đề mà tư tưởng tiên tiến của nhân loại đã nêu ra” (10). Trước những bước phát triển mới của thời đại ngày nay, đặc biệt trong thời đại cách mạng công nghiệp 4.0, không chỉ những người cộng sản chân chính mà còn cả những nhà khoa học có lương tri cũng phải thừa nhận tầm vóc lớn lao của C.Mác. Giăccơ Đêrriđa (Jack.Derrida) trong tác phẩm: “Những bóng ma của Mác”, thừa nhận rằng: “Tất cả mọi người trên toàn trái đất này, dù họ muốn, họ biết hay là không, đều là những người kế thừa của Mác và chủ nghĩa Mác với một mức độ nhất định”; và “Luôn luôn sẽ là một sai lầm, nếu không đọc đi đọc lại và tranh luận những tác phẩm của Mác... Đó sẽ càng ngày càng là một sai lầm, một sự thiếu trách nhiệm về mặt lý luận, triết học và chính trị... Sẽ không có tương lai khi không có trách nhiệm đó. Không có nếu không có C.Mác, không có tương lai mà lại không có Mác. Nếu không có ký ức về Mác và không có di sản của Mác” (11). C.Mác - nhà tư tưởng vượt thời đại - nhà tư tưởng không chỉ của thế kỷ XIX, của thế kỷ XX, mà còn là nhà tư tưởng vĩ đại của thế kỷ XXI.

 

Nguyễn Văn Thanh - Phạm Hoàng Anh

Học viện Chính trị Bộ Quốc phòng

 

(1) Lênin, Toàn tập, Tập 26, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr. 63.

(2) C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Tập 46 (Phần II), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr. 372.

(3), (4), (6) C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr. 603, 600-601, 605.

(5) Tạp chí Người Đưa tin UNESCO, số tháng 5/1998.

(7), (8) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr. 68-69, 69.

(9), (10) Lênin, Toàn tập, Tập 23, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, tr. 50, 49.

(11) Giắccơ Đêrriđa, Những bóng ma của Mác, Nxb Chính trị quốc gia và Tổng cục II - Bộ Quốc phòng, Hà Nội, 1994, tr. 149.

Xem tin theo ngày: