Lời nói đầu:

Nếu như kỳ 1, chúng tôi tập trung bàn về những tác động của xu hướng toàn cầu hóa và quốc tế hóa văn hóa ở cả hai chiều tích cực và tiêu cực đối với bản sắc văn hóa dân tộc. Trên cơ sở đó, chúng tôi đi sâu phân tích sự cần thiết phải xây dựng thế trận chống lại tác động tiêu cực của toàn cầu hóa văn hóa, quốc tế hóa văn hóa nhằm bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc. Tinh thần lõi của thế trận được định vị qua định hướng “Quốc tế hoá văn hoá bản sắc văn hoá của Việt Nam; Việt Nam hoá tinh hoa văn hoá thế giới”. Đây cũng là thông điệp cần được thông tin, truyền thông mạnh mẽ trên mọi phương tiện nhằm giúp người dân trên thế giới biết, hiểu, trân trọng bản sắc văn hóa Việt Nam đồng thời, giúp người dân Việt Nam chủ động tiếp nhận tinh hoa văn hóa thế giới, làm giàu thêm, đa dạng hơn, thổi vào bản sắc văn hóa dân tộc một luồng sinh khí mới, sinh khí của kỷ nguyên số, hiện đại và phát triển.

Bản sắc văn hóa dân tộc là toàn bộ giá trị nền tảng “căn cốt” nhất, đặc trưng nhất và bền vững nhất của một dân tộc. Nó là tấm “căn cước”, “thẻ thông hành”, là sức mạnh nội sinh, cội nguồn gắn kết toàn dân tộc. Trong quá trình toàn cầu hóa, quốc tế hóa văn hóa trong kỷ nguyên số, bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam đang đứng trước những thuận lợi và thách thức lớn. Làm thế nào để bảo tồn, phát huy, truyền bá, lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc? Một trong những nhiệm vụ chiến lược được xác định là phải xây dựng được thế trận thông tin, thế trận truyền thông về bản sắc văn hóa dân tộc. Thực tiễn cho thấy, dưới tác động của thông tin, truyền thông, những sự kiện văn hóa đã được lan tỏa mạnh mẽ, thu hút sự quan tâm của người dân ở mọi tầng lớp trong nước và quốc tế.

Chỉ tính từ đầu năm 2025 trở lại đây, rất nhiều sự kiện văn hóa gây “tiếng vang” lớn ở cả hai chiều tích cực và tiêu cực. Hiệu ứng tất yếu là những tranh luận thậm chí gay gắt, quyết liệt trong xã hội. Tháng 5/2025, thông tin liên quan di sản văn hóa bị xâm hại khiến dư luận bức xúc. Cụ thể, lăng mộ vua Lê Túc Tông - di tích lịch sử cấp quốc gia tại huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa bị đào bới, phá vỡ bia đá. Ngày 24/5/2025, ngai vua triều Nguyễn – bảo vật quốc gia tại điện Thái Hòa, Đại nội Huế bị xâm hại. Ngay lập tức, giới báo chí, truyền thông, cơ quan chức năng, người dân đều lên tiếng. “Sự việc ngai vàng bị xâm hại, đình cổ bị cháy rụi, chùa cổ bị “trùng tu sai” không thể coi là cá biệt. Đó là hồi chuông báo động về công tác bảo tồn trước tốc độ phát triển và áp lực du lịch hóa”[1]. Nhiều quan điểm trái chiều được đưa ra. Không gian mạng “rực lửa”. Sự việc vừa tạm “hạ nhiệt” thì ngày 06/8/2025, trên mạng xuất hiện vụ việc những khách nam ngoại quốc mặc trang phục của phụ nữ dân tộc H'Mông ở Sa Pa (Lào Cai), Hà Giang (Tuyên Quang) nhảy múa, chụp những bức ảnh “câu view”, “câu like”. Sự kiện này ngay lập tức thổi bùng ngọn lửa tranh luận. Có quan điểm cho rằng, đây chỉ là hình thức dịch vụ du lịch cho thuê trang phục bình thường, ai mặc chẳng được, miễn là thu được lợi nhuận. Một số đơn vị tổ chức tour lên tiếng, “Đây là trải nghiệm vui vẻ của khách nước ngoài khi khám phá văn hóa bản địa, không mang tính xúc phạm”[2]. Quan điểm này, ngay lập tức vấp phải luồng ý kiến phản đối quyết liệt. “Những người làm du lịch đáng lẽ phải gìn giữ và lan tỏa bản sắc, không tiếp tay cho sự lệch lạc và biến tướng văn hóa. Văn hóa không phải để mua vui, không đem truyền thống ra làm trò đùa”[3] và “Trang phục truyền thống của các dân tộc thiểu số không phải là đạo cụ giải trí, càng không thể bị lợi dụng để gây cười phản cảm hay câu view trên mạng xã hội”[4].

Về những sự kiện văn hóa lan tỏa “sóng” dư âm mạnh mẽ không chỉ trong nước mà còn “vượt biên” đến các quốc gia trên thế giới. Tháng 3/2025, không gian văn hóa Việt Nam “bùng nổ” giai điệu Bắc Bling. Ngay tuần đầu tiên ra mắt, tác phẩm âm nhạc đã tạo sức hút mạnh mẽ, trở thành “hiện tượng” âm nhạc Việt. Điều gì đã làm nên sức hút đặc biệt đó? Có phải là giai điệu, là ca từ, hay là hình ảnh đẹp mắt? Điểm mấu chốt nằm ở “cách khéo léo lồng ghép và tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống của Bắc Ninh. Bắc Bling có sự giao thoa tinh tế giữa dân gian và hiện đại… Hình ảnh làng quê Bắc bộ với mái đình, bến nước, miếng trầu têm cánh phượng, không khí lễ hội…”[5] trở thành bối cảnh chính, thổi hồn cho tác phẩm. Dư luận truyền thông trong nước, quốc tế không ngớt tán tụng trí tuệ, bản sắc Việt Nam. Tháng 9/2025, một lần nữa truyền thông “đặt trọn” vào Mưa đỏ, một tác phẩm điện ảnh khai thác trên phương diện lịch sử, cách mạng và hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam. Những giọt nước mắt, những dòng máu nóng, những tiếng hô xung phong, những thân người đổ gục nơi thành cổ Quảng Trị đã được hình tượng hóa qua ngôn ngữ điện ảnh, chiếm trọn trái tim người Việt, thổi bùng ngọn lửa yêu nước, tự cường, tự hào dân tộc. Gần đây nhất, tháng 4/2026, bộ phim điện ảnh “Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng” đang dẫn đầu phòng vé ngay từ tuần đầu tiên ra mắt. Bộ phim được xây dựng trên nền chất liệu văn hóa bản địa, kết hợp yếu tố tâm linh của người dân Tây Bắc. Những nghi lễ trừ tà, tín ngưỡng thờ cúng hay quan niệm về thế giới vô hình được kết hợp với ca khúc “Tiếng ru then” qua dàn nhạc cụ truyền thống như đàn tính, khèn, tiêu…  đã làm nên một dòng phim kinh dị Việt bằng câu chuyện giàu bản sắc văn hóa. Chất liệu dân gian, di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc được tái hiện trong những sản phẩm nghệ thuật hiện đại, tạo nên sức hút mới.

Kỷ nguyên phát triển mới của đất nước đã mở ra, chiến lược “Quốc tế hoá văn hoá bản sắc văn hoá của Việt Nam; Việt Nam hoá tinh hoa văn hoá thế giới” đã được vận hành. Một thế trận thông tin và truyền thông về bản sắc văn hóa dân tộc cần được “kích hoạt” nhằm phát huy tối ưu “sức mạnh mềm” quốc gia.

1. Nhận diện sức mạnh của thông tin và truyền thông về bản sắc văn hóa dân tộc

Trong xã hội hiện đại, thông tin và truyền thông có vị trí đặc biệt quan trọng, chi phối, tác động đến sự vận hành của xã hội, tổ chức và con người. Thông tin, truyền thông tạo động lực tăng trưởng, thúc đẩy sản xuất phát triển. Công nghệ thông tin với Big Data, AI, và IoT cùng phương tiện truyền thông hiện đại trở thành “điểm nóng” then chốt quyết định tốc độ phát triển kinh tế. Trong đời sống cá nhân, xã hội, thông tin và truyền thông tăng cường khả năng kết nối, tương tác. Điều này giúp con người dễ dàng tiếp cận tri thức về mọi mặt đáp ứng đúng nhu cầu, sở thích, thị hiếu. Các cá nhân, tổ chức có thể giao tiếp, chia sẻ ý kiến và xây dựng cộng đồng qua mạng xã hội. Trong quản lý nhà nước, thông tin và truyền thông trở thành công cụ hữu hiệu truyền bá chủ trương, chính sách, luật pháp, thuyết phục người dân thay đổi nhận thức và hành xử đúng pháp luật. Mặt khác, thông tin và truyền thông cho phép người dân thực hiện giám sát và phản biện xã hội thông qua các hoạt động như: phản ánh bất cập, sai sót; đóng góp ý kiến bổ sung, điều chỉnh chế độ, chính sách; giúp hoạt động của chính quyền minh bạch và công bằng hơn. Trong bảo tồn, quảng bá văn hóa, thông tin và truyền thông thực hiện sứ mệnh chấn hưng văn hóa, kết nối văn hóa quá khứ và hiện tại, giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống dân tộc trước làn sóng hội nhập. Về phương diện này, thông tin và truyền thông đóng vai trò “người mở đường” đưa hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới.

Về bản chất, thông tin luôn mang tính định hướng, tính thời điểm, tính phi vật chất và tính có thể xử lý. Chính vì vậy, thông tin trở thành huyết mạch của mọi hoạt động của con người, xã hội. Thông tin đặt nền tảng cho truyền thông, cung cấp “nguồn nguyên liệu” cho truyền thông. Truyền thông chỉ có thể tiến hành khi có thông tin. “Truyền thông là quá trình liên tục trao đổi thông tin, kiến thức, tư tưởng, tình cảm... chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm giữa hai hoặc nhiều người nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, thay đổi nhận thức, tiến tới điều chỉnh hành vi và thái độ phù hợp với nhu cầu phát triển của cá nhân/ nhóm/ cộng đồng/ xã hội. Truyền thông có vai trò đặc biệt quan trọng đối với quá trình phát triển bền vững”[6]. Trong kỷ nguyên số, truyền thông không còn là dòng chảy một chiều từ người nói đến người nghe mà có tính tương tác mạnh mẽ. Người nghe có thể phản hồi, bình luận và thay đổi nội dung ngay lập tức. Thông qua mạng xã hội, thông tin được truyền thông, lan tỏa nhanh chóng, không bị giới hạn bởi thời gian, không gian. Đặc biệt, tính đa phương tiện của truyền thông cho phép kết hợp linh hoạt giữa văn bản, âm thanh, hình ảnh, video và thực tế ảo để tăng hiệu quả tác động. Truyền thông hiện đại có khả năng hướng tới từng nhóm đối tượng cụ thể dựa trên sở thích và hành vi của họ, đồng thời tăng tính kết nối, hình thành các cộng đồng chung sở thích, quan điểm, dù họ không ở cùng một nơi.

Việc xây dựng thế trận thông tin và truyền thông để bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hiện nay là một yêu cầu cấp thiết, là công cụ chiến lược gia tăng “sức mạnh mềm” quốc gia. Tại kỳ 1, chúng tôi đã tập trung phân tích quá trình toàn cầu hóa văn hóa - điều kiện lý tưởng để các sản phẩm văn hóa nước ngoài như phim ảnh, âm nhạc, lối sống… tràn vào Việt Nam. Trên thực tế, một bộ phận người dân Việt Nam đang có xu hướng “xa lạ” với truyền thống văn hóa dân tộc, quay lưng lại với “cây đa, bến nước, sân đình”, thậm chí chê bai, chối bỏ những nếp sống “trọng tình, trọng nghĩa”, “tối lửa tắt đèn có nhau”. Dường như, lối sống phương Tây đề cao cá nhân và nhu cầu hưởng thụ đang là mối quan tâm lớn nhất. Họ tôn vinh cá tính “sáng tạo”, đề cao lợi ích vật chất, cái tôi cá nhân, lối sống ảo, “phông bạt”. Trào lưu “khoe” đời sống sang chảnh, thời thượng với những hình ảnh du lịch đó đây, thưởng thức ẩm thực muôn phương… đang chiếm tỷ trọng lớn trên các trang mạng. Rất khó, và rất hiếm tìm được hình ảnh, bài viết, những lời comment chia sẻ của giới trẻ về tổ tiên trong những dịp Thanh minh, Vu lan báo hiếu, hay những hoạt động hướng về cội nguồn dân tộc. Nếu có, thường là một nghịch lý, rất ít lượt “like”, tương tác. Điều này gián tiếp đưa ra thông điệp về thị hiếu, về xu hướng “fashion” của giới trẻ. Hay như các lễ hội, không khó khi thấy giới trẻ Việt Nam quen thuộc với Hallowen, Valentine, nghệ thuật đường phố, cảm thụ âm nhạc thính phòng hơn là lễ Hạ điền, lễ cầu mùa, lễ cầu ngư… Như vậy, nếu không có một thế trận truyền thông chủ động, các giá trị văn hóa truyền thống sẽ bị lấn át, thậm chí bị “hòa tan”, giới trẻ có thể hiểu rõ về văn hóa ngoại lai hơn là lịch sử, phong tục nước nhà.

Tóm lại, kỷ nguyên phát triển mới đã mở ra điều kiện thuận lợi, thúc đẩy thông tin, truyền thông phát triển, kiến tạo nên môi trường sinh tồn mới cho văn hóa. Trong môi trường này, các giá trị văn hóa đặc trưng hình thành nên bản sắc dân tộc không còn gói gọn ở một tộc người, một địa phương, một vùng đất mà có thể vươn tới mọi nơi trên trái đất chỉ qua một cú nhấp chuột. Đặc biệt, hình thức số hóa di sản, có nghĩa là thông tin được lưu trữ dưới dạng dữ liệu số, đã giúp bảo tồn bền vững các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, chống lại sự tàn phá của thời gian, của các điều kiện tự nhiên, xã hội. Các chiến dịch truyền thông sáng tạo (phim ảnh, âm nhạc hiện đại pha trộn chất liệu dân gian) giúp thế hệ trẻ “chạm” vào giá trị văn hóa truyền thống một cách tự nhiên hơn, hào hứng hơn. Sức mạnh kết nối được nhân rộng, lan tỏa, tạo ra không gian đối thoại văn hóa mở. Quá trình này không chỉ bồi đắp, hồi sinh mà còn tạo ra những điểm nhấn, điểm mới cho bản sắc văn hóa. Tuy nhiên, sự bùng nổ của thông tin, truyền thông đặt bản sắc văn hóa dân tộc trước những thách thức lớn đến từ các cường quốc văn hóa. Làn sóng văn hóa ngoại lai với những giá trị “lạ” nhanh chóng xâm nhập vào thị trường Việt Nam, tác động mạnh vào tư duy, nhận thức của giới trẻ, từng bước âm thầm, “thôn tính” thị trường văn hóa, làm lu mờ văn hóa bản địa, làm biến tướng ý nghĩa nguyên bản của các biểu tượng, giá trị văn hóa truyền thống.

2. Một số vấn đề trong xây dựng thế trận thông tin về bản sắc văn hóa dân tộc

Như trên đã đề cập, việc xây dựng thế trận thông tin và truyền thông để bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên số là việc làm cần thiết, cấp bách hiện nay. Việc xây dựng thế trận nhằm chống lại sự xâm lăng, áp bức văn hóa; ngăn chặn thông tin xấu độc; khẳng định chủ quyền, sức mạnh quốc gia trên không gian mạng; huy động sức mạnh tổng hợp của toàn dân và thích ứng với sự thay đổi của công nghệ chuyển đổi số. Xét về bản chất, thế trận thông tin là một khái niệm chiến lược mang tính tổng thể và hệ thống, được dùng trong quản lý xã hội và an ninh quốc phòng khi đất nước bước vào kỷ nguyên số. Mục tiêu chính thế trận thông tin hướng đến là chiếm lĩnh trận địa tư tưởng, dẫn dắt dòng thông tin chủ lưu, gia tăng sự hiện diện của thông tin chính thống, lan tỏa các giá trị tích cực và tấm gương người tốt, việc tốt để định hướng dư luận. Vì vậy, phạm vi của thế trận thông tin rất lớn, bao trùm toàn bộ không gian mạng, hạ tầng dữ liệu và dòng chảy thông tin. Thế trận này huy động sự tham gia rộng rãi của mọi tầng lớp nhân dân và mỗi công dân được xem là một “chiến sĩ thông tin”, mỗi cơ sở Đảng là một “pháo đài” để tạo nên mạng lưới phòng thủ đa tầng. Nói cách khác, “Thế trận thông tin là một cấu trúc mang tính chiến lược lâu dài, gắn chặt với yêu cầu bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trước sự tác động và cạnh tranh của các dòng tư tưởng khác nhau. Thế trận này không chỉ dừng lại ở việc kiểm soát hạ tầng kỹ thuật của mạng lưới thông tin, mà quan trọng hơn là làm chủ nội dung và dẫn dắt hiệu quả tâm lý xã hội”[7].

Để xây dựng một “thế trận thông tin” vững chắc, đủ năng lực bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, chúng ta cần phối hợp đồng bộ giữa nội dung truyền thống và công nghệ hiện đại. Cụ thể:

Thứ nhất, phải xây dựng được “kho dữ liệu” thông qua hoạt động số hóa di sản văn hóa. Hiện tại, theo thống kê của Cục Di sản văn hóa, chúng ta có khoảng trên 40.000 di sản văn hóa vật thể, danh lam thắng cảnh, trên 70.000 di sản văn hóa phi vật thể. Số lượng di sản, danh hiệu của Việt Nam được UNESCO công nhận/ghi danh là 77, phân bổ ở các hạng mục: (1). Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới có 9 di sản; (2). Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp có 17 di sản; (3). Khu dự trữ sinh quyển thế giới có 11 khu; (4). Di sản tư liệu thuộc chương trình Ký ức thế giới có 11 di sản. Số lượng di sản văn hóa lớn như vậy cần phải được hệ thống hóa, bản đồ số hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác quản lý, tầm soát, đối chiếu khi có sai lệch. Nguồn dữ liệu “gốc” này cần được chuẩn hóa, dịch thuật sang nhiều ngôn ngữ khác nhau, hòa vào dòng chảy truyền bá thông tin ra toàn thế giới.

Thứ hai, thiết lập mạng lưới thành viên, lực lượng tham gia. Đây là lực lượng quyết định hiệu quả của thế trận. Với tư duy mở, hiệp đồng sức mạnh, mỗi người dân là một thành viên, một chiến sĩ thông tin sẵn sàng trong cuộc chiến bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, lực lượng “chủ công” được xác định là giới trí thức và văn, nghệ sĩ. Họ chính là các chuyên gia văn hóa, nhà sáng tạo, người có tầm ảnh hưởng (KOLs), có khả năng dẫn dắt dư luận. Họ được coi là những “điểm sáng”, “hạt nhân” lan tỏa thông tin hiệu quả nhất. Bằng tư duy phân tích, phản biện, họ chỉ rõ, vạch trần âm mưu “diễn biến hòa bình”, “xâm lăng văn hóa”, đồng thời lý giải, xác định rõ ý nghĩa các giá trị văn hóa qua góc nhìn “giải mã văn hóa”. Họ cũng là những người sáng tạo nội dung, truyền cảm hứng, khơi dậy lòng tự hào, tự tôn, ý chí, bản lĩnh tự chủ, tự lực, tự cường dân tộc. Một cơ chế quản lý phù hợp, phát triển là điều kiện cần hiện tại để quy tụ lực lượng nòng cốt, hướng lái thế trận thông tin.

Thứ ba, áp dụng chiến thuật “Phòng thủ chủ động”. Đây là một hình thức tư duy an ninh hiện đại. Thay vì bị động ngồi chờ bị tấn công, chiến thuật này cho phép chủ động tiến hành các biện pháp ngăn chặn, phòng ngừa, phát hiện sớm và phản ứng nhanh. Cuộc chiến bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong môi trường số đòi hỏi phải có chiến thuật phù hợp và “vũ khí” tương ứng. Sự kết hợp giữa hai thành tố: kỹ thuật, công nghệ và pháp lý đã thiết lập nên nền tảng chiến thuật. Sự xuất hiện của các công cụ kỹ thuật hiện đại, AI cho phép hoạt động rà, quét, phát hiện sớm các luồng thông tin độc hại, những xu hướng có nội dung bôi nhọ hoặc làm biến tướng bản sắc văn hóa dân tộc trở nên dễ dàng hơn. Hàng rào pháp lý bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc được củng cố. Hệ thống pháp luật, chính sách bảo đảm cho các hoạt động văn hóa được dần hoàn thiện. Luật di sản văn hóa, Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa, Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030, Nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa… được ban hành. Các quy định về bản quyền văn hóa được quan tâm. Các hành vi vi phạm giá trị văn hóa quốc gia được kiên quyết xử lý.

3. Một số vấn đề trong xây dựng thế trận truyền thông về bản sắc văn hóa dân tộc

Xây dựng thế trận truyền thông về bản sắc văn hóa dân tộc là nhiệm vụ chiến lược, trong đó, mỗi người dân là một kênh truyền thông, truyền bá, lan tỏa những nét đẹp, riêng có của văn hóa dân tộc, đồng thời là một “hàng rào”, “một barie” ngăn cản, chặn đứng những thông tin xấu độc, làm suy giảm đến thuần phong, mỹ tục Việt Nam. Về bản chất, thế trận truyền thông đề cập đến phương thức triển khai và kỹ thuật thực thi liên quan trực tiếp đến kênh dẫn truyền. Mục tiêu chính mà thế trận truyền thông bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc hướng đến là lan tỏa những thông tin tích cực, “phủ xanh” không gian mạng những điểm sáng trong văn hóa Việt Nam, mang hệ giá trị văn hóa Việt Nam đến các quốc gia trên thế giới. Thế trận truyền thông phổ rộng trên các loại hình truyền thông truyền thống và hiện đại, thông qua đa dạng phương thức. Trên tinh thần chủ động quảng bá, chủ động “nhập khẩu”, “xuất khẩu” các sản phẩm văn hóa, chủ động tận dụng lợi thế của truyền thông đối ngoại qua các diễn đàn quốc tế, các tuần lễ văn hóa để khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam, đồng thời biến bản sắc văn hóa dân tộc thành một thứ “quyền lực mềm”, “sức mạnh mềm” trên mọi nền tảng số.

Nội dung cụ thể của xây dựng thế trận truyền thông về bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hiện nay gồm:

Thứ nhất, nâng cao chất lượng nội dung truyền thông, theo định hướng sáng tạo “Truyền thống trong dòng chảy hiện đại”. Đây là một xu hướng sáng tạo mới trong âm nhạc. “Sự kết hợp giữa âm nhạc cổ điển, đương đại và dân gian đang là xu hướng toàn cầu, vì âm nhạc là ngôn ngữ chung của nhân loại, gắn kết cộng đồng và các quốc gia. Việc dung hòa tiết tấu và chất liệu dân gian trong một tác phẩm là một thành tựu lớn, và nhiều nhạc sĩ Việt Nam cũng đã theo đuổi hướng đi này”[8]. Nhận định của nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan, nguyên Phó viện trưởng Viện Âm nhạc Việt Nam được tích hợp sau những trải nghiệm thành công vang dội của các tác phẩm âm nhạc như: “See tình” của Hoàng Thùy Linh; “Bắc Bling” của Hòa Minzy; “Nấu ăn cho em”, “Vị nhà”, “Gieo quẻ” của Đen Vâu… Điều này chứng tỏ rằng, chất liệu dân gian, nét văn hóa truyền thống là nguồn nội lực mạnh mẽ, có sức hút rất lớn với xã hội hiện đại. Vấn đề là, chúng ta phải đổi mới tư duy, “làm mới” hình thức thể hiện qua việc sử dụng ngôn ngữ của Gen Z, qua việc áp dụng 3D, thực tế ảo, thực tế tăng cường hoặc đồ họa để tái hiện các di sản văn hóa một cách sống động.

Thứ hai, “sống hóa” các di sản văn hóa thông qua khai thác tính ứng dụng của di sản vào cuộc sống hiện tại. Việc đưa các giá trị văn hóa truyền thống ra khỏi “bảo tàng” để chúng thực sự sống, thở và vận động trong nhịp sống hiện đại là chiến lược không chỉ hồi sinh các giá trị văn hóa truyền thống mà còn biến chúng trở thành sản phẩm nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho cá nhân và xã hội. Đây cũng là cách truyền thông hiệu quả, thiết thực nhất. Thay vì chỉ để ngắm nhìn, lưu kho, các di sản văn hóa giờ đây đã trở thành một phần của giải trí, kinh tế và lối sống của giới trẻ. Tinh hoa của nghệ thuật ẩm thực; sự tinh tế, đậm màu sắc văn hóa vùng, miền được “gom” trong các hoa văn trên trang phục; phương thức sinh hoạt, lịch sử một vùng đất, một tộc người được tái hiện qua các hoạt cảnh, show diễn thực cảnh như: “Tinh hoa Bắc Bộ”, “Ký ức Hội An”… hay các tour du lịch trải nghiệm như: “Giải mã bí ẩn Hoàng thành Thăng Long”; “Đêm Hoàng cung”; “Một ngày làm nghệ nhân Bát Tràng”; “Sắc màu thổ cẩm”; “Một ngày làm nông dân”; “Miệt vườn sông nước”; “Kết nối vùng cao”... đã cá nhân hóa trải nghiệm, tạo tương tác chân thật, đích thực. Người tham gia thực sự “tắm” mình, “sống” với không gian văn hóa, “nhập” vào bản sắc văn hóa dân tộc. Đó chính là cách truyền thông, lan tỏa giá trị văn hóa một cách hiệu quả nhất.

Một trong những “kênh” làm sống lại các di sản văn hóa thu hút sự quan tâm nhiều của giới trẻ hiện nay đó là “game văn hóa”. Thông qua hình thức trò chơi trên mạng, các game văn hóa không chỉ là cách giải trí mà còn là kênh truyền bá giá trị lịch sử, tinh thần dân tộc, tình yêu, lòng tự hào, tự tôn của người Việt Nam. Một số game lấy bối cảnh lịch sử, thần thoại (như: Thần Trùng; Sử Hộ Vương; Thuận thiên kiếm…), một số game sáng tạo trên nền nghệ thuật, giải đố, dự án cộng đồng (như: Sơn hải; Lạc Hồng…), một số game lấy bối cảnh làng quê (như: Cỏ máu; nông trại Việt…), tất cả đều hướng đến làm “sống” dậy bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.

Thứ ba, xây dựng thế trận truyền thông kết nối “lòng dân” đồng sức bảo vệ, phát triển, truyền bá tinh hoa văn hóa dân tộc. Thế trận này hướng đến sự cộng hưởng sức mạnh của toàn dân, biến mỗi người dân trở thành một “Đại sứ văn hóa”. Để hiện thực hóa chiến lược này trong môi trường số, rất cần thiết phải kiến tạo mô hình truyền thông mới, đa tầng, cho phép kết nối từ trái tim đến với trái tim, từ lịch sử đến hiện tại, từ truyền thống đến hiện đại. Biến các di sản văn hóa thành đường link kết nối cảm xúc. Tạo môi trường hợp tác với các nghệ sĩ, người nổi tiếng (KOLs/KOCs), những người trẻ tuổi đam mê văn hóa, yêu văn hóa nước nhà (Gen Z), những doanh nghiệp, tổ chức hoạt động trên lĩnh vực văn hóa, những cá nhân, cộng đồng nước ngoài luôn trân trọng, gìn giữ bản sắc văn hóa Việt Nam để lan tỏa thông tin, sự kiện văn hóa. Hiện thực hóa quan điểm của Đảng: “Huy động mọi nguồn lực để phát triển văn hoá, trong đó nguồn lực nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, nguồn lực xã hội, khu vực tư nhân là động lực quan trọng; thể chế đóng vai trò then chốt…” và “Phát huy vai trò, sứ mệnh của văn nghệ sĩ, trí thức, người làm công tác văn hoá, doanh nhân, nghệ nhân dân gian, người có uy tín, có tầm ảnh hưởng, chức sắc tôn giáo như một lực lượng nòng cốt, cùng với toàn thể Nhân dân chung tay sáng tạo và lan toả giá trị văn hoá tốt đẹp của dân tộc”[9].

Thế trận truyền thông kết nối “lòng dân” không chỉ bảo tồn, phát triển, quảng bá giá trị di sản văn hóa dân tộc mà còn là bức tường thành vững chắc cản phá các thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ các biểu tượng văn hóa Việt Nam. Xây dựng thế trận truyền thông chính là xây dựng “tường thành kỹ thuật”, trang bị “vũ khí sắc bén” đủ mạnh để bảo vệ chủ quyền văn hóa trên không gian mạng.

Tóm lại, bản sắc văn hoá (cultural identity) là những nét đặc thù và độc đáo, khác biệt của dân tộc được thể hiện trong các hiện tượng văn hoá hoặc các sản phẩm văn hoá, quy định đặc trưng riêng của mỗi nền văn hoá, là tổng hòa các khuynh hướng cơ bản trong sáng tạo văn hóa của một dân tộc, vốn được hình thành trong mối liên hệ thường xuyên với điều kiện kinh tế, môi trường tự nhiên, các thể chế, các hệ tư tưởng… trong quá trình vận động không ngừng của dân tộc đó. Bản sắc văn hóa của một dân tộc là một hệ thống các giá trị tinh thần tồn tại tương đối lâu bền hơn cả truyền thống văn hoá dân tộc, tạo nên tính đặc thù khu biệt dân tộc ấy với các dân tộc khác. "Bản sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa vun đắp nên qua lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước, trở thành những nét đặc sắc của cộng đồng dân tộc Việt Nam, con người Việt Nam. Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, tính cộng đồng gắn kết cá nhân, gia đình, làng nước, lòng nhân ái bao dung, trọng nghĩa tình đạo lý, đầu óc thực tế, tinh thần cần cù, sáng tạo trong lao động, tế nhị trong ứng xử, giản dị trong lối sống"[10]. Bản sắc dân tộc đó cần được truyền bá, lan tỏa qua thế trận thông tin truyền thông hiệu quả.

(còn nữa)

Thiếu tướng Nguyễn Như Lôi – Phó Giám đốc Học viện

Thượng tá Nguyễn Tuyết Lan – Trưởng khoa

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Ban Chấp hành Trung ương (1998), Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.

Nguyễn Văn Dũng - Đỗ Thị Thu Hằng (2018), Truyền thông - lý thuyết và kỹ năng cơ bản, Nxb Thông tin và truyền thông. Hà Nội.

Di sản bị xâm phạm, báo động đỏ về công tác bảo tồn. https://nhandan.vn/di-san-bi-xam-pham-bao-dong-do-ve-cong-tac-bao-ton-post882240.html

Khách tây nam giới mặc váy Mông gây phản cảm. https://dantri.com.vn/du-lich/khach-tay-nam-gioi-mac-vay-mong-gay-phan-cam 20250806215337540.htm

Tranh cãi đàn ông mặc váy phụ nữ H’mông ở Hà Giang. https://baomoi.com/tranh-cai-dan-ong-tay-mac-vay-phu-nu-h-mong-o-ha-giang-

Vì sao MV Bắc Bling gây sốt. https://thanhnien.vn/vi-sao-mv-bac-bling-gay-sot-18525031122535824.htm

Khai phá chất liệu dân gian tạo sản phẩm công nghiệp văn hóa: “Bắc Bling” và cú hích cho xu hướng sáng tạo. https://www.qdnd.vn/van-hoa/doi-song/khai-pha-chat-lieu-dan-gian-tao-san-pham-cong-nghiep-van-hoa-bac-bling-va-cu-hich-cho-xu-huong-sang-tao-818485

Xây dựng thế trận thông tin và chủ động phủ xanh không gian mạng hiện nay. https://tapchidongnama.vn/xay-dung-the-tran-thong-tin-va-chu-dong-phu-xanh-khong-gian-mang-hien-nay/