Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, định danh và xác thực điện tử ngày càng giữ vai trò quan trọng trong hoạt động quản lý nhà nước, giao dịch điện tử và đời sống xã hội. Việc xây dựng dự án Luật Định danh và xác thực điện tử nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý thống nhất, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, đồng thời tạo nền tảng thúc đẩy phát triển Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.
Sự cần thiết ban hành Luật Định danh và xác thực điện tử
Sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức quản lý, sản xuất, kinh doanh và đời sống xã hội. Ngày càng nhiều hoạt động như giải quyết thủ tục hành chính, thanh toán, giao dịch ngân hàng, mua bán hàng hóa và cung cấp dịch vụ được thực hiện trên môi trường điện tử. Quá trình này mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về xác định chính xác danh tính của các chủ thể, bảo đảm tính an toàn, minh bạch và độ tin cậy của các giao dịch.
Thời gian qua, việc triển khai các quy định về định danh và xác thực điện tử đã đạt được những kết quả quan trọng, góp phần cải cách thủ tục hành chính, nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, hệ thống quy định pháp luật liên quan vẫn còn phân tán ở nhiều văn bản; phạm vi định danh chủ yếu tập trung vào cá nhân, cơ quan, tổ chức, trong khi nhu cầu định danh các thực thể khác trên môi trường số ngày càng gia tăng. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất, đáp ứng sự phát triển của công nghệ và thực tiễn quản lý.
Bên cạnh đó, tình hình tội phạm sử dụng công nghệ cao, giả mạo danh tính và lừa đảo trên không gian mạng tiếp tục đặt ra nhiều thách thức. Đặc biệt, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ giả mạo hình ảnh, khuôn mặt và giọng nói (Deepfake, Deepvoice) làm gia tăng nguy cơ chiếm đoạt tài khoản, đánh cắp thông tin cá nhân và thực hiện các giao dịch trái pháp luật. Thực tiễn này đòi hỏi phải hoàn thiện cơ chế định danh, xác thực có độ tin cậy cao, đồng thời tăng cường các biện pháp bảo vệ dữ liệu, phòng ngừa và đấu tranh với hành vi vi phạm pháp luật.
Mặt khác, trong xu thế phát triển thương mại điện tử và hội nhập quốc tế, nhu cầu định danh hàng hóa, sản phẩm, tài sản và các thực thể số ngày càng trở nên quan trọng. Việc thiết lập cơ chế định danh thống nhất không chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà còn hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, xác minh thông tin, nâng cao tính minh bạch trong giao dịch và tạo điều kiện để hàng hóa, dịch vụ Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế.
Từ những yêu cầu trên, việc xây dựng Luật Định danh và xác thực điện tử là cần thiết, góp phần thể chế hóa chủ trương của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; hoàn thiện hệ thống pháp luật, bảo đảm an ninh, an toàn trên không gian mạng và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.
Mục tiêu xây dựng dự án Luật
Dự án Luật Định danh và xác thực điện tử được xây dựng nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động định danh, xác thực và quản lý danh tính điện tử; khắc phục những hạn chế, bất cập của các quy định hiện hành, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước và phát triển xã hội số.
Trọng tâm là tạo cơ sở pháp lý để định danh thống nhất các chủ thể, thực thể trong môi trường vật lý và môi trường điện tử; tăng cường kết nối, liên thông, chia sẻ và khai thác dữ liệu; nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng hệ thống định danh và xác thực điện tử quốc gia.
Đồng thời, dự án Luật hướng tới bảo đảm an ninh, an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện thủ tục hành chính, cung cấp dịch vụ công và giao dịch điện tử, góp phần giảm chi phí tuân thủ, nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan nhà nước và doanh nghiệp.
Những nội dung cơ bản của dự thảo Luật
Theo tài liệu dự thảo được giới thiệu, Luật Định danh và xác thực điện tử gồm 08 chương, 46 điều, điều chỉnh tương đối toàn diện các hoạt động định danh, xác thực và quản lý danh tính điện tử.
Chương I - Những quy định chung: Quy định phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, giải thích từ ngữ, nguyên tắc định danh và xác thực điện tử, chính sách của Nhà nước và các hành vi bị nghiêm cấm.
Chương II - Định danh và danh tính điện tử: Quy định về đối tượng, mô hình và hoạt động định danh; đăng ký, thu thập, kiểm tra, đối soát, chuẩn hóa thông tin; cấp mã định danh; quản lý, cập nhật, khai thác và xử lý hiệu lực danh tính điện tử.
Chương III - Xác thực điện tử: Quy định đối tượng, mô hình, hoạt động và mức độ xác thực; phương tiện xác thực; việc ghi nhận, lưu trữ, sử dụng kết quả xác thực và các cơ chế xác thực danh tính điện tử.
Chương IV - Hệ thống định danh và xác thực điện tử: Quy định việc xây dựng, quản lý, vận hành hệ thống; thu thập, cập nhật, đồng bộ, khai thác và sử dụng dữ liệu trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về định danh và xác thực điện tử.
Chương V - Dịch vụ định danh và xác thực điện tử: Quy định điều kiện đối với tổ chức cung cấp dịch vụ và việc xử lý khi tổ chức cung cấp dịch vụ chấm dứt hoạt động.
Chương VI - Liên thông và hợp tác quốc tế: Quy định việc công nhận danh tính điện tử, kết quả xác thực điện tử của nước ngoài và hoạt động hợp tác quốc tế trong lĩnh vực định danh, xác thực điện tử.
Chương VII - Quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân: Quy định quyền, nghĩa vụ của chủ thể danh tính điện tử; trách nhiệm của cơ quan nhà nước, tổ chức cung cấp dịch vụ và các chủ thể có liên quan, trong đó có trách nhiệm khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
Chương VIII - Điều khoản thi hành: Quy định việc sửa đổi, bổ sung các luật có liên quan, điều khoản chuyển tiếp và hiệu lực thi hành.
Những nội dung mới đáng chú ý của dự án Luật
Một là, mở rộng phạm vi định danh điện tử, đáp ứng yêu cầu phát triển xã hội số.
Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo Luật là mở rộng phạm vi định danh điện tử, không chỉ đối với cá nhân, cơ quan, tổ chức mà còn hướng tới hàng hóa, tài sản, dữ liệu, phần mềm, dịch vụ số và các đối tượng khác theo quy định.
Việc mở rộng này tạo cơ sở cho hoạt động nhận diện, xác minh và quản lý các thực thể trên môi trường điện tử, phục vụ phát triển thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc sản phẩm, quản lý tài sản và cung cấp dịch vụ số.
Chẳng hạn, đối với hoạt động mua bán hàng hóa trực tuyến, việc sản phẩm được định danh và liên kết với nguồn dữ liệu đáng tin cậy có thể giúp người tiêu dùng kiểm tra thông tin, nguồn gốc sản phẩm, góp phần hạn chế gian lận thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Hai là, hoàn thiện cơ chế tạo lập, quản lý và sử dụng danh tính điện tử.
Dự thảo Luật quy định tương đối đầy đủ quá trình hình thành và quản lý danh tính điện tử, từ đăng ký, thu thập, kiểm tra, chuẩn hóa thông tin đến cấp mã định danh, cập nhật, khai thác, tạm dừng, hủy bỏ hoặc chấm dứt hiệu lực.
Các quy định này hướng tới bảo đảm thông tin định danh được quản lý thống nhất, chính xác, cập nhật và phù hợp với tình trạng pháp lý của từng chủ thể; hạn chế tình trạng sử dụng thông tin không chính xác, không còn hiệu lực hoặc bị giả mạo trong giao dịch điện tử.
Ba là, quy định các mức độ xác thực điện tử phù hợp với tính chất và mức độ rủi ro của giao dịch.
Dự thảo Luật thiết kế 03 mức độ xác thực điện tử, tạo cơ sở để lựa chọn phương thức xác thực phù hợp với yêu cầu bảo đảm an toàn của từng loại giao dịch.
Theo đó, các giao dịch có mức độ rủi ro cao hoặc liên quan đến thông tin, tài sản quan trọng có thể được áp dụng phương thức xác thực chặt chẽ hơn. Cách tiếp cận này góp phần cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm an toàn, bảo mật với tính thuận tiện, dễ tiếp cận của dịch vụ điện tử.
Bốn là, xây dựng hệ thống định danh và xác thực điện tử quốc gia thống nhất, đồng bộ.
Dự thảo Luật xác định các thành phần của hệ thống định danh và xác thực điện tử quốc gia, trong đó có Cơ sở dữ liệu quốc gia về định danh và xác thực điện tử, nền tảng định danh và xác thực điện tử, ứng dụng định danh quốc gia VNeID và các hệ thống thông tin có liên quan.
Việc hình thành hệ thống thống nhất góp phần nâng cao khả năng kết nối, liên thông, chia sẻ và khai thác dữ liệu, phục vụ quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ công và thực hiện các giao dịch điện tử.
Đặc biệt, dự thảo hướng tới hạn chế việc yêu cầu tổ chức, cá nhân cung cấp lại những thông tin đã có trong các cơ sở dữ liệu và đủ điều kiện khai thác theo quy định. Đây là nội dung có ý nghĩa thiết thực đối với cải cách thủ tục hành chính, giảm giấy tờ, tiết kiệm thời gian và chi phí cho người dân, doanh nghiệp.
Năm là, tăng cường phòng ngừa hành vi giả mạo danh tính và rủi ro từ trí tuệ nhân tạo.
Trước sự phát triển nhanh chóng của AI và các công nghệ giả mạo sinh trắc học, dự thảo Luật đặt ra yêu cầu đối với tổ chức cung cấp dịch vụ có ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động định danh, xác thực điện tử.
Theo đó, các hệ thống cần có biện pháp kỹ thuật phòng, chống giả mạo hình ảnh, khuôn mặt, giọng nói; được kiểm thử, đánh giá về độ chính xác, độ tin cậy, khả năng chống tấn công và các nguy cơ phát sinh trong quá trình vận hành.
Đồng thời, dự thảo nhấn mạnh trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong việc sử dụng kết quả định danh, xác thực tự động, bảo đảm việc ứng dụng công nghệ gắn với trách nhiệm pháp lý và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan.
Sáu là, tăng cường bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể danh tính điện tử.
Dự thảo Luật quan tâm quy định quyền và nghĩa vụ của chủ thể danh tính điện tử, trong đó có quyền yêu cầu cập nhật, chỉnh sửa thông tin; quyền được biết về việc chia sẻ thông tin trong những trường hợp theo quy định; quyền được thông báo khi dữ liệu bị xâm phạm và thực hiện các biện pháp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.
Cùng với đó, các cơ quan, tổ chức cung cấp dịch vụ có trách nhiệm bảo đảm an ninh, an toàn thông tin, tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu và xử lý các vấn đề phát sinh trong hoạt động định danh, xác thực điện tử.
Bảy là, tạo cơ sở pháp lý cho liên thông và hợp tác quốc tế về định danh, xác thực điện tử.
Dự thảo Luật quy định cơ chế công nhận danh tính điện tử và kết quả xác thực điện tử của nước ngoài khi đáp ứng các điều kiện theo pháp luật Việt Nam.
Đây là cơ sở quan trọng để thúc đẩy hợp tác quốc tế, hỗ trợ giao dịch điện tử xuyên biên giới, thương mại, đầu tư và nâng cao khả năng kết nối của Việt Nam với các hệ thống định danh, xác thực điện tử trên thế giới.
Tác động dự kiến của dự án Luật đối với đời sống xã hội
Việc xây dựng và ban hành Luật Định danh và xác thực điện tử được kỳ vọng mang lại những tác động tích cực đối với hoạt động quản lý nhà nước, sản xuất, kinh doanh và đời sống Nhân dân.
Đối với người dân, dự án Luật hướng tới tạo thuận lợi trong thực hiện thủ tục hành chính, sử dụng dịch vụ công và giao dịch điện tử; giảm việc kê khai, cung cấp nhiều lần cùng một thông tin; đồng thời tăng cường bảo vệ danh tính điện tử, dữ liệu và quyền, lợi ích hợp pháp trên môi trường số.
Đối với doanh nghiệp, việc hoàn thiện cơ chế định danh và xác thực điện tử tạo điều kiện nâng cao hiệu quả xác minh khách hàng, đối tác, hàng hóa và các đối tượng tham gia giao dịch; góp phần giảm chi phí, hạn chế rủi ro gian lận, phát triển thương mại điện tử và mở rộng hoạt động kinh doanh trên nền tảng số.
Đối với cơ quan nhà nước, dự án Luật tạo cơ sở pháp lý để nâng cao hiệu quả quản lý, kết nối và khai thác dữ liệu; thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính, đổi mới phương thức cung cấp dịch vụ công và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.
Đối với công tác bảo đảm an ninh, trật tự, việc hoàn thiện cơ chế định danh, xác thực điện tử góp phần nâng cao khả năng phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh với hành vi giả mạo danh tính, sử dụng thông tin trái phép và các loại tội phạm lợi dụng không gian mạng để hoạt động.
Có thể khẳng định, việc xây dựng Luật Định danh và xác thực điện tử có ý nghĩa quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế về chuyển đổi số quốc gia. Dự án Luật không chỉ giải quyết yêu cầu quản lý danh tính và xác thực các chủ thể trên môi trường điện tử mà còn hướng tới xây dựng nền tảng pháp lý cho kết nối dữ liệu, bảo đảm an toàn giao dịch, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Với các chính sách và nội dung được đề xuất, dự án Luật được kỳ vọng góp phần tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số, xã hội số và hội nhập quốc tế.
Hoàn thiện pháp luật về định danh và xác thực điện tử chính là bước đi quan trọng nhằm xây dựng môi trường số an toàn, minh bạch, tin cậy, trong đó người dân và doanh nghiệp được tạo điều kiện thuận lợi để tham gia, khai thác và thụ hưởng những thành quả của chuyển đổi số quốc gia.
Hạnh Quyên, K4