Bước sang năm 2026, khi trật tự an ninh thế giới đang phải chịu đựng áp lực kép từ các cuộc xung đột tiêu hao kéo dài tại Đông Âu và cấu trúc bất ổn leo thang tại Trung Đông, tâm điểm của bàn cờ địa chiến lược toàn cầu lại một lần nữa dồn về khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Đối thoại Shangri-La 2026 chứng kiến quy mô tham dự kỷ lục với hơn 550 đại biểu đến từ hơn 40 quốc gia, phản ánh mức độ lo ngại sâu sắc của cộng đồng quốc tế trước nguy cơ đổ vỡ cấu trúc hòa bình lạnh tại khu vực.

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth (ở giữa) đến Singapore ngày 29/5/2026 để dự Đối thoại Shangri-La 2026. Ảnh: Kevin Lim/STRAITS TIMES

Nhận định từ trang CNBC 2026 tại hội nghị năm nay đã khái quát một thực tế khắc nghiệt: An ninh quốc phòng và kinh tế vĩ mô toàn cầu hiện nay không còn là hai phạm trù độc lập mà đã đan cài chặt chẽ như hai mặt của một đồng xu. Mọi rạn nứt về mặt quân sự trên thực địa đều ngay lập tức kích hoạt phản ứng dây chuyền đe dọa đến sự ổn định của các chuỗi giá trị và mạng lưới logistics. Ngược lại, các biện pháp "vũ khí hóa kinh tế", kiểm soát xuất khẩu công nghệ lõi và trừng phạt tài chính đa phương đang trở thành tiền đề, thúc đẩy các cường quốc tái định hình lại học thuyết quốc phòng và tính toán răn đe trên thực địa. Dưới lăng kính kinh tế - chính trị, bài phân tích này sẽ bóc tách sâu sắc ba mặt trận cốt lõi đang định hình toàn bộ chương trình nghị sự của Shangri-La 2026.

1. Bản đồ va chạm tại "yết hầu" của các hải trình chiến lược: Biển Đông và Eo biển Đài Loan

Tại các phiên thảo luận chính thức của Shangri-La 2026, Biển Đông và Eo biển Đài Loan tiếp tục là những tiêu điểm có mật độ tranh luận cao nhất, nơi phản ánh trực diện nhất cuộc cạnh tranh chiến lược toàn diện giữa Mỹ và Trung Quốc.

Biển Đông – Cuộc đối đầu vùng xám và hệ lụy đứt gãy mạch máu kinh tế

Trên thực địa Biển Đông, giai đoạn 2025 - 2026 ghi nhận các diễn biến phức tạp mang tính hệ thống thông qua việc triển khai toàn diện các chiến thuật "vùng xám" dưới ngưỡng chiến tranh của Trung Quốc. Chiến thuật này dựa trên việc sử dụng lực lượng hải cảnh công vụ có trọng tải lớn, phối hợp cùng các đội tàu dân binh biển được tổ chức chặt chẽ để thực hiện các hành vi ép buộc, đơn phương ngăn chặn hoạt động khai thác tài nguyên và tuần tra hợp pháp của các quốc gia ven biển.

Tại hội trường lớn của Shangri-La 2026, phía Bắc Kinh liên tục biện hộ cho các hành động của mình dựa trên khái niệm tự diễn dịch về "chủ quyền lịch sử" và đường biên giới đơn phương trên biển, bất chấp các phán quyết pháp lý quốc tế. Ngược lại, phía Mỹ và các đồng minh phương Tây cùng các đối tác khu vực kiên trì thúc đẩy nguyên tắc "thượng tôn pháp luật, tự do hàng hải và tự do hàng không", bảo vệ tính toàn vẹn của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982).

Eo biển Đài Loan – Yết hầu công nghệ bán dẫn

Nếu cấu trúc căng thẳng tại Biển Đông đại diện cho bài toán bảo vệ tự do thương mại và logistics truyền thống, thì Eo biển Đài Loan tại nghị sự Shangri-La 2026 lại được định nghĩa là trung tâm của cuộc đua giành quyền kiểm soát tối cao đối với công nghệ lõi và tương lai của nền kinh tế số toàn cầu.

Phía Washington và các nước đồng minh Thái Bình Dương tiếp tục nâng cấp tư duy răn đe đối với vấn đề Đài Loan bằng việc chuyển trọng tâm sang chiến lược "Răn đe tích hợp". Mục tiêu cốt lõi của Mỹ là biến Đài Loan thành một "con nhím chiến lược" từ xa. Học thuyết này dựa trên việc cung cấp hàng loạt các hệ thống vũ khí có tính cơ động cao, hệ thống tên lửa phòng không và diệt hạm thông minh, UAV tự sát tầm ngắn và thiết bị tác chiến điện tử nhằm tối đa hóa cái giá phải trả của bất kỳ một cuộc tấn công đổ bộ nào từ đại lục. Ngược lại, phái đoàn quân sự Trung Quốc giữ vững lập trường cứng rắn truyền thống nhưng được cập nhật bằng các cảnh báo đanh thép mang tính răn đe chiến lược cao, khẳng định vấn đề Đài Loan là "lợi ích cốt lõi trong các lợi ích cốt lõi" của Trung Quốc và là ranh giới đỏ không thể vượt qua. Bắc Kinh tuyên bố mọi hành vi can thiệp của các lực lượng nước ngoài hoặc bán vũ khí cho hòn đảo này đều bị coi là hành động can thiệp trực tiếp vào chủ quyền quốc gia và sẽ bị đáp trả bằng mọi biện pháp cần thiết, kể cả quân sự.

Sự kiên quyết của cả hai bên tạo ra một trạng thái cân bằng răn đe mong manh: Sự phụ thuộc độc quyền mang tính tuyệt đối của nhân loại vào chuỗi cung ứng công nghệ của Đài Loan. Các báo cáo thị trường mới nhất tính đến năm 2026 của Gartner và TrendForce được các học giả dẫn chứng tại diễn đàn đã phác họa một bức tranh định lượng rõ nét: Tập đoàn TSMC của Đài Loan tiếp tục nắm giữ hơn 60% thị phần đúc chip cấu trúc vi mạch toàn cầu, và đặc biệt nắm giữ vị thế độc quyền tối cao với trên 90% thị phần đối với các loại chip tiên tiến nhất thế giới hiện nay (các quy trình sản xuất quy mô dưới 7nm đến 2nm). Một cuộc khủng hoảng quân sự, một lệnh phong tỏa đường biển hoặc đường hàng không xung quanh Eo biển Đài Loan sẽ ngay lập tức làm đứt gãy dòng chảy của các linh kiện vi mạch này. Chính sức ép này đã buộc Mỹ và các tập đoàn công nghệ phương Tây phải đẩy nhanh chiến lược "De-risking" (Giảm thiểu rủi ro) bằng cách đa dạng hóa, ép buộc TSMC phải xây dựng các nhà máy đúc chip tại Arizona (Mỹ) hay Kumamoto (Nhật Bản). Tuy nhiên, các phân tích tại Shangri-La chỉ ra rằng việc dịch chuyển này cần hàng thập kỷ và hàng trăm tỷ USD để xây dựng hệ sinh thái phụ trợ, đồng nghĩa với việc Eo biển Đài Loan vẫn sẽ là yết hầu công nghệ không thể tổn thương của thế giới trong nhiều năm tới.

2. Mạng lưới liên minh quân sự và cuộc đua "Tập hợp lực lượng"

Một trong những xu hướng định hình rõ nét nhất cấu trúc an ninh châu Á - Thái Bình Dương tại Đối thoại Shangri-La 2026 là sự lỗi thời của các cơ chế an ninh đa phương bao trùm diện rộng và sự lên ngôi mạnh mẽ của hệ thống liên minh mạng lưới đan xen, hay còn gọi là chủ nghĩa tiểu đa phương (Minilateralism). Các siêu cường không còn tập trung vào việc xây dựng các hiệp ước an ninh toàn cục vốn khó đạt được đồng thuận, mà chuyển sang tối ưu hóa các nhóm hợp tác quy mô nhỏ, linh hoạt về mục tiêu và có tính thực thi cao.

Kiến trúc "Răn đe tích hợp" của Mỹ – Khi mạng lưới quốc phòng đan cài mạng lưới chuỗi cung ứng

Tại Shangri-La 2026, sự thăng cấp của Khối AUKUS (Mỹ - Anh - Úc) đã trở thành tâm điểm chú ý khi "Trụ cột 2" của khối này đi vào giai đoạn triển khai thực chất. Không còn dừng lại ở dự án cung cấp tàu ngầm hạt nhân cho Úc (Trụ cột 1), Trụ cột 2 tập trung hoàn toàn vào việc đồng bộ hóa và chia sẻ tuyệt đối công nghệ quốc phòng tiên tiến bao gồm AI quân sự, điện toán lượng tử, vũ khí siêu thanh và tác chiến dưới lòng đại dương. Điều này tạo ra một rào cản công nghệ khép kín, ngăn chặn các đối thủ tiếp cận với các đột phá khoa học quân sự của phương Tây.

Bên cạnh AUKUS, Washington đã thiết lập một "ma trận" an ninh thông qua việc lồng ghép Nhóm Bộ Tứ (QUAD bao gồm Mỹ, Nhật, Ấn, Úc) với các trục ba bên có tính bổ trợ cao bao gồm trục Mỹ - Nhật - Hàn (thể chế hóa từ thỏa thuận Trại David) và trục Mỹ - Nhật - Philippines. Sự chuyển dịch mang tính chiến lược của năm 2026 là các cơ chế này không còn thuần túy diễn tập quân sự chung trên biển, mà đã chuyển hóa công năng sang bảo đảm an ninh địa kinh tế và an ninh chuỗi cung ứng.

Sáng kiến An ninh Toàn cầu (GSI) của Trung Quốc – Chiến lược tập hợp lực lượng từ Phương Nam toàn cầu

Để phản kháng và phá vỡ thế bao vây từ mạng lưới liên minh của Mỹ, Bắc Kinh đã mang đến Shangri-La 2026 “Sáng kiến An ninh Toàn cầu” (GSI). Trung Quốc quyết liệt lên án cấu trúc tiểu đa phương của Washington là biểu hiện rõ ràng của "tư duy Chiến tranh Lạnh" và chủ nghĩa bá quyền, nhằm mục đích bao vây, chia rẽ khu vực và kiềm chế quyền phát triển hợp pháp của các quốc gia khác.

Triết lý cốt lõi của GSI dựa trên nguyên tắc "an ninh không thể chia cắt", nghĩa là không quốc gia nào được phép củng cố an ninh của mình bằng cách làm tổn hại đến an ninh của quốc gia khác. Bắc Kinh thúc đẩy phương thức giải quyết các bất đồng thông qua đàm phán song phương trực tiếp, tôn trọng các mối quan ngại an ninh hợp lý của nhau và tuyệt đối không can thiệp vào công việc nội bộ. Để hiện thực hóa lý luận này thành sức mạnh tập hợp lực lượng, Trung Quốc sử dụng các đòn bẩy kinh tế khổng lồ từ Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI).

Tính đến năm 2026, dòng vốn BRI của Trung Quốc đã giải ngân hơn 1.000 tỷ USD cho các dự án hạ tầng cốt lõi (cảng biển, đường sắt cao tốc, lưới điện, mạng cáp quang, hành lang kinh tế) trên phạm vi toàn cầu, thiết lập mối liên kết kinh tế chặt chẽ với hàng loạt quốc gia thuộc khối "Phương Nam toàn cầu" (Global South).

3. Mặt trận mới – Công nghệ quân sự và an ninh phi truyền thống

Đối thoại Shangri-La 2026 đánh dấu bước ngoặt khi các phiên thảo luận đặc biệt (Special Sessions) thu hút được sự quan tâm của giới giới quân sự tương đương các phiên toàn thể. Nguyên nhân xuất phát từ sự bùng nổ của các thách thức an ninh phi truyền thống, nơi ranh giới giữa công nghệ dân sự thương mại và khí tài quốc phòng công nghệ cao đã bị xóa nhòa hoàn toàn.

Trí tuệ nhân tạo (AI) – Cuộc đua trong bóng tối

Các báo cáo chiến lược của IISS năm 2026 chỉ ra rằng, tổng ngân sách toàn cầu dành cho hoạt động nghiên cứu, phát triển (R&D) và ứng dụng AI vào mục đích quân sự đã vượt mốc 45 tỷ USD: các hệ thống máy bay không người lái (UAV) theo bầy đàn khả năng tự đồng bộ tác chiến không cần tín hiệu GPS, các robot chiến đấu tự hành trên mặt đất và các hệ thống phân tích tình báo radar tự động bằng thuật toán học sâu đang định hình lại bộ mặt của chiến tranh hiện đại. Tại Shangri-La 2026, các chuyên gia an ninh hàng đầu thế giới đã đưa ra những cảnh báo nảy lửa về nguy cơ khủng hoảng xuất phát từ việc thiếu vắng một hành lang pháp lý quốc tế mang tính ràng buộc để kiểm soát vũ khí AI.

Chiến tranh không gian mạng (Cyber Warfare)

Không gian mạng tại Shangri-La 2026 đã chính thức được định nghĩa là mặt trận chiến đấu thứ năm, có tầm quan trọng ngang hàng với đất liền, vùng biển, vùng trời và không gian vũ trụ. Các mục tiêu không còn là các cơ sở dữ liệu thông thường, mà tập trung bẻ gãy hệ thống điều khiển lưới điện quốc gia, mạng lưới quản lý hàng không dân dụng và quân sự, hệ thống thông tin liên lạc ngân hàng và các cơ sở hạt nhân. Việc bảo vệ chủ quyền số và hạ tầng thông tin giờ đây được các quốc gia xếp ngang hàng với nhiệm vụ bảo vệ biên giới toàn vẹn lãnh thổ.

Cuộc chiến kiểm soát khoáng sản chiến lược

Nền công nghiệp quốc phòng công nghệ cao muốn vận hành bắt buộc phải có nguồn cung ổn định các loại khoáng sản thiết yếu bao gồm đất hiếm (Rare earths), Lithium, Cobalt, Nickel và Gallium. Tại các phiên họp của IISS, vị thế độc quyền thượng nguồn mang tính tuyệt đối của Trung Quốc trong chuỗi giá trị này tiếp tục là một bài toán hóc búa đối với các chiến lược gia phương Tây. Sự độc quyền này cho phép Bắc Kinh sở hữu một công cụ địa chính trị vô cùng hiệu quả thông qua việc siết chặt hạn ngạch xuất khẩu khoáng sản chiến lược để đáp trả các lệnh trừng phạt công nghệ của Mỹ.

Để ứng phó, xu hướng "Friend-shoring" (dịch chuyển chuỗi cung ứng khoáng sản và sản xuất về các quốc gia thân thiện về mặt chính trị) đang được khối phương Tây đẩy mạnh với tốc độ tối đa. Tuy nhiên, việc thiết lập các mỏ khai thác mới và xây dựng các nhà máy tinh chế độc lập đòi hỏi các khoản đầu tư rủi ro lớn và quy trình kéo dài từ 7 đến 10 năm. Sự phân mảnh sâu sắc của thị trường khoáng sản chiến lược toàn cầu hiện nay đang trực tiếp đẩy chi phí chế tạo vũ khí công nghệ cao tăng vọt, biến an ninh nguyên liệu đầu vào trở thành một bài toán sống còn trong tư duy quốc phòng hiện đại.

 Các điểm nóng tại Shangri-La không đứng độc lập mà liên kết chặt chẽ với nhau hình thành nên sự đan xen phức tạp. Một tính toán sai lầm ở Biển Đông hay Đài Loan đều có thể kích hoạt hệ thống liên minh quân sự và lan rộng thành một cuộc chiến công nghệ/kinh tế toàn cầu. Bản đồ các điểm nóng cho thấy cấu trúc an ninh châu Á đang ở trạng thái dễ tổn thương nhất trong nhiều thập kỷ. Để giải quyết hoặc kiềm chế những điểm nóng này, mọi ánh mắt sẽ phải đổ dồn về phía các hành lang bên ngoài Hội trường nghị sự.

Nguyễn Đình Thiện - Nguyễn Thị Hoài Thu - Phạm Thị Bích Ngọc

Kỳ 3: “NGOẠI GIAO HÀNH LANG” – NƠI ĐỊNH HÌNH BẢN LỀ AN NINH CHIẾN LƯỢC