Trong lý thuyết quan hệ quốc tế, các diễn đàn đa phương luôn vận hành như một sân khấu hai tầng. Tầng bề nổi với ánh đèn sân khấu và những bài phát biểu đanh thép trước truyền thông, là nơi các cường quốc khẳng định lập trường và định hướng dư luận. Nhưng với giới quan sát kỳ cựu, xung lực thực sự định hình an ninh khu vực lại nằm ở tầng chìm: những phòng họp kín và những cuộc "ngoại giao hành lang" không micro.

Đối thoại Shangri-La 2026. Ảnh: IISS 2026

Tại Đối thoại Shangri-La 2026, nghịch lý này hiện lên rõ nét hơn bao giờ hết. Khi hội trường chính căng thẳng bởi những màn tranh luận nảy lửa giữa các nước lớn, thì phía sau hậu trường lại là một "van giảm áp" sống còn. Đó là nơi các đối thủ thiết lập lằn ranh đỏ để ngăn ngừa xung đột, và cũng là không gian để các nước vừa và nhỏ xoay trở, bảo vệ lợi ích chiến lược. Bởi lẽ, trong một thế giới ngày càng phân cực, tương lai của hòa bình đôi khi không được quyết định trên bục diễn thuyết, mà được định hình phía sau những cánh cửa khép kín.

1. Căn phòng kín của các siêu cường: Khi "những bộ mặt diều hâu và ánh mắt ớn lạnh" ngó nghiêng tìm tiếng nói chung

Mối quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc là trục quay trung tâm chi phối toàn bộ sự đóng - mở của cánh cửa an ninh tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Tại kỳ Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 (2026), sự hoài nghi sâu sắc và trạng thái đối đầu chiến lược giữa hai cường quốc hàng đầu thế giới đã bao trùm toàn bộ không gian diễn đàn. Đằng sau những cái bắt tay xã giao trước ống kính truyền thông của các nhà lãnh đạo quốc phòng là những cuộc mặc cả địa chính trị vô cùng gay gắt và căng não. Giới ngoại giao kỳ cựu thường ví von các phòng họp kín bên lề hội nghị là nơi "những bộ mặt diều hâu và ánh mắt ớn lạnh" đang trực tiếp dò xét, ngó nghiêng lẫn nhau để tìm kiếm một mẫu số chung tối thiểu cho sự ổn định.

Bản chất của các cuộc gặp song phương Mỹ - Trung bên lề hội nghị luôn mang tính sinh tử đối với cấu trúc an ninh khu vực. Đó là lý do tại sao toàn thế giới luôn nín thở theo dõi sát sao từng động thái, và đặc biệt là thời lượng của một cuộc gặp giữa hai Bộ trưởng Quốc phòng. Trong ngôn ngữ ngoại giao hậu trường, thời gian chính là thước đo trực tiếp phản ánh mức độ thực chất, mức độ căng thẳng hoặc thiện chí đàm phán của các bên. Các cuộc gặp chỉ cần kéo dài hơn dự kiến ban đầu, dù chỉ là 15 hay 30 phút, cũng đủ khiến dư luận và giới truyền thông quốc tế dậy sóng, đồng thời được nhìn nhận như một tín hiệu tích cực về việc hai bên đang nỗ lực đối thoại thực chất thay vì chỉ đọc các bài diễn văn được chuẩn bị sẵn. Bối cảnh thực tế tại Đối thoại Shangri-La diễn ra từ ngày 29 đến 31/05/2026 phản ánh rất rõ xu hướng này, khi các phòng họp kín phải chịu áp lực kiểm định rất lớn ngay sau hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhằm quản lý cạnh tranh chiến lược một cách ổn định.

Không gian hành lang khép kín này không phải là nơi để các siêu cường thay đổi quan điểm hay lập trường cốt lõi của nhau - điều vốn dĩ bất khả thi trước các xung đột hệ thống về quyền lực và địa vị quốc tế. Thay vào đó, đây là nơi thiết lập một "hành lang an toàn", nơi các phái đoàn thẳng thắn vạch rõ ranh giới đỏ không thể nhân nhượng của mình để tránh những tính toán sai lầm nguy hiểm và các đánh giá chủ quan trên thực địa, đặc biệt là tại hai tọa độ nóng nhất: Biển Đông và Eo biển Đài Loan. Tại diễn đàn năm 2026, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth đã đưa ra các cam kết răn đe mạnh mẽ nhằm bảo vệ các đồng minh của Mỹ và duy trì hiện trạng khu vực trước các hành vi cưỡng ép đơn phương. Bên cạnh việc định lượng hóa các ranh giới đỏ, ý nghĩa thực tiễn lớn nhất của ngoại giao hành lang siêu cường trong năm 2026 là nỗ lực nối lại và duy trì các đường dây nóng bị đứt gãy hoặc đóng băng do các lệnh trừng phạt và căng thẳng chính trị trước đó. Việc bảo đảm thông suốt kênh liên lạc trực tiếp giữa quân đội với quân đội (Mil-to-Mil) từ cấp Bộ trưởng đến các Bộ Tư lệnh chiến trường (như Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Mỹ và các Chiến khu của Trung Quốc) hoạt động như một chiếc phanh khẩn cấp mang tính cấu trúc. Kênh liên lạc này có nhiệm vụ tối thượng là ngăn ngừa các cuộc chạm trán ngẫu nhiên, các sự cố va chạm kỹ thuật của tàu chiến hay máy bay chiến đấu trên thực địa biến thành một cuộc khủng hoảng toàn diện hoặc một cuộc chiến tranh tổng lực ngoài ý muốn. Khi ánh đèn sân khấu của hội trường lớn tắt đi, chính các cam kết quản lý rủi ro cơ giới này giữ cho quan hệ giữa hai đối thủ hạt nhân không lao xuống vực thẳm.

2. Các liên minh "tiểu đa phương" và nghệ thuật tập hợp lực lượng tốc độ cao

Đối thoại Shangri-La năm 2026 không chỉ là vũ đài chứng kiến sự cọ xát lưỡng cực giữa Mỹ và Trung Quốc, mà còn là cơ hội vàng để các khối quân sự đồng minh tiến hành duyệt đội ngũ, củng cố nội khối và thắt chặt các cơ chế hợp tác mới ngay bên lề diễn đàn. Xu hướng cấu trúc an ninh tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đang chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ và tính năng động vượt trội của các cuộc gặp ba bên (Trilateral) và bốn bên (Quadrilateral) so với các cơ chế đa phương truyền thống vốn chậm chạp và thiếu hiệu quả trong việc ra quyết định. Các trục liên minh do Mỹ dẫn dắt, tiêu biểu là mô hình hợp tác ba bên Mỹ - Nhật - Hàn, Mỹ - Nhật - Philippines, hay khối đối tác chiến lược công nghệ quân sự AUKUS (Mỹ - Anh - Úc) đã triệt để tranh thủ không gian khép kín của hội nghị để đồng bộ hóa chiến lược hành động và thiết lập thế răn đe tích hợp. Sự năng động và tốc độ tập hợp lực lượng này phản ánh một kiến trúc mạng lưới đan cài chặt chẽ, nơi các quốc gia đồng minh chủ động tăng cường chia sẻ gánh nặng an ninh trước các biến động địa chính trị toàn cầu phức tạp - đặc biệt là khi cuộc xung đột tại Iran bước vào tháng thứ tư trong năm 2026 làm dấy lên những lo ngại sâu sắc về việc phân tán nguồn lực chiến lược của Washington sang các chiến trường ngoài khu vực. Đằng sau các hành lang là việc thảo luận, thống nhất và ký kết các thỏa thuận hợp tác quốc phòng mang tính thực chất cao, tập trung vào các lĩnh vực kỹ thuật cốt lõi: chia sẻ dữ liệu tình báo radar và hàng hải theo thời gian thực (real-time data sharing), lên lịch trình chi tiết cho các cuộc tập trận chung quy mô lớn, và phối hợp triển khai các chiến dịch tuần tra hàng hải chung nhằm bảo vệ tự do hàng hải và hàng không tại các vùng biển quốc tế.

Ở một khía cạnh khác, không gian ngoại giao hành lang tại Shangri-La cũng trở thành "mũi khoan chiến lược của các cường quốc tầm trung". Các quốc gia có tiềm lực quân sự và vị thế kinh tế đáng kể như Úc, Ấn Độ, Nhật Bản, cùng với các phái đoàn đại diện cho khối NATO và các cường quốc Châu Âu (như Anh, Pháp, Đức) đã tận dụng tối đa các cuộc gặp bên lề để gia tăng tầm ảnh hưởng cục bộ và đa dạng hóa mạng lưới an ninh tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Nhận thức rõ rủi ro của việc bị kẹt trong thế khóa lưỡng cực Mỹ - Trung, các cường quốc tầm trung này sử dụng ngoại giao bên lề để thiết lập các mối quan hệ đối tác tiểu đa phương đan xen và độc lập. Chiến lược này giúp họ tự xây dựng năng lực chống chịu bền bỉ chống lại sức ép "chọn bên", đồng thời duy trì sự linh hoạt tối đa để bảo vệ lợi ích quốc gia.

3. Giữ vững tự chủ, khẳng định "Vai trò trung tâm" của ASEAN và lập trường vững chắc của Việt Nam

Chiến lược ngoại giao tiếp cận đa hướng - ASEAN

Trước vòng xoáy kiềm chế và đối đầu gay gắt của các nước lớn, các quốc gia Đông Nam Á tham dự Đối thoại Shangri-La không chọn vị thế của những người ngồi nghe thụ động hay những khán giả chứng kiến cuộc đấu vĩ mô. Ngược lại, ASEAN đã chủ động kiến tạo không gian ngoại giao riêng, biến diễn đàn thành một sân khấu chiến lược để khẳng định vị thế và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Tiêu điểm của nỗ lực này là các cuộc họp kín giữa các Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN ngay bên lề diễn đàn. Sự phối hợp chặt chẽ mang tính nội khối này trước và trong suốt thời gian diễn ra hội nghị đóng vai trò quyết định giúp ASEAN bảo đảm một giọng điệu nhất quán, củng cố tính đoàn kết và giữ vững lập trường độc lập. Sự đồng thuận và thống nhất này là lá chắn ngoại giao cốt lõi giúp các nước thành viên bảo vệ tính tự chủ chiến lược, duy trì vai trò trung tâm của khối trong cấu trúc an ninh khu vực và bảo đảm không rơi vào cái bẫy "chọn bên" đầy rủi ro mà các siêu cường thiết lập thông qua các đòn bẩy kinh tế và quân sự.

Bằng chiến lược ngoại giao tiếp cận đa hướng và linh hoạt, các quốc gia ASEAN, trong đó Việt Nam là một nhân tố tích cực và nổi bật, đã chủ động triển khai các cuộc tiếp xúc song phương đan xen với cả Mỹ, Trung Quốc cùng nhiều đối tác lớn khác nhằm đạt được các mục tiêu mang tính nguyên tắc chiến lược: (1) Thúc đẩy giải quyết hòa bình các tranh chấp bằng luật pháp quốc tế: Các nước ASEAN kiên trì lập trường giải quyết mọi bất đồng trên biển thông qua các biện pháp hòa bình, ngoại giao và pháp lý, lấy Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982) làm mỏ neo pháp lý tối cao và mẫu số chung để giữ gìn hòa bình. Đặc biệt, tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 vào ngày 29/05/2026, Việt Nam đã khẳng định vị thế quốc tế và uy tín ngoại giao quốc phòng tối cao khi Chủ tịch nước Tô Lâm đảm nhiệm vai trò diễn giả chính, trực tiếp trình bày bài phát biểu dẫn đề (Keynote Address) quan trọng về cấu trúc hòa bình, an ninh khu vực và nguyên tắc thượng tôn pháp luật quốc tế. (2) Kêu gọi các nước lớn hành động có trách nhiệm: Thông qua các cuộc gặp kín ngoài hành lang, ASEAN thẳng thắn đòi hỏi các cường quốc phải kiềm chế các hành vi đơn phương, không làm gia tăng căng thẳng khu vực, không làm thay đổi nguyên trạng thực địa, và phải đóng góp một cách thực chất, có trách nhiệm vào việc bảo vệ an ninh chung. (3) Tìm kiếm các cơ hội hợp tác kinh tế quốc phòng và nâng cao năng lực an ninh phi truyền thống: Các quốc gia ASEAN đã tích cực tận dụng các không gian bên lề để thúc đẩy chuyển giao công nghệ, mở rộng hợp tác công nghiệp quốc phòng và nâng cao năng lực đối phó với các mối đe dọa phi truyền thống đang nổi lên gay gắt như cứu hộ cứu nạn hàng hải, biến đổi khí hậu và đặc biệt là an ninh mạng trước các hiểm họa kỹ thuật số thế hệ mới.

Vị thế và dấu ấn nguyên tắc của Việt Nam tại hành lang diễn đàn

Là một thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm của ASEAN, Việt Nam luôn khẳng định một vị thế đặc biệt tại các kỳ Đối thoại Shangri-La. Phái đoàn đại biểu cấp cao Bộ Quốc phòng Việt Nam tham dự diễn đàn không chỉ để trình bày các bài phát biểu mang tính lập trường tại hội trường lớn, mà còn triển khai một chiến lược ngoại giao hành lang vô cùng hiệu quả và thực chất. Trong các cuộc tiếp xúc song phương kín bên lề hội nghị với các đối tác lớn như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ cùng các quốc gia trong khu vực, Việt Nam luôn kiên trì khẳng định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ và chính sách quốc phòng "4 không" mang tính nguyên tắc cốt lõi: (1) Không tham gia liên minh quân sự, (2) Không liên kết với nước này để chống nước khác, (3) Không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự trên lãnh thổ Việt Nam hoặc sử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống lại nước khác, (4) Không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế.

Thông qua việc minh bạch hóa chính sách quốc phòng và kiên trì lập trường thượng tôn UNCLOS 1982, Việt Nam đã khéo léo biến các hành lang của Shangri-La thành không gian để xây dựng lòng tin chiến lược sâu sắc với các bên. Sự sòng phẳng, nhất quán và tôn trọng luật pháp quốc tế của Việt Nam giúp hóa giải các hoài nghi địa chính trị, ngăn ngừa các nguy cơ hiểu lầm chiến lược, từ đó bảo vệ vững chắc các lợi ích an ninh, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia từ sớm, từ xa, ngay khi các chính sách còn đang được định hình trên bàn nghị sự của các nước lớn.

"Ngoại giao hành lang" tại Đối thoại Shangri-La không còn là một hoạt động bổ trợ mang tính nghi thức bên lề, mà chính là bản lề định hình trục quay của toàn bộ nền an ninh chiến lược khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Hội trường lớn suy cho cùng là nơi để các quốc gia thể hiện lập trường chính thống phục vụ dư luận; còn những căn phòng họp kín không micro ngoài hành lang mới thực sự là nơi các nhà chính trị, tướng lĩnh quân sự và giới tình báo phải dũng cảm đối diện với thực tế địa chính trị gai góc để tìm kiếm giải pháp. Khi ánh đèn sân khấu tắt đi và các phái đoàn rời khỏi Singapore, những thỏa thuận ngầm, những kênh liên lạc trực tiếp cùng các ranh giới đỏ được thiết lập trong phòng kín sẽ tiếp tục đóng vai trò là mạch ngầm điều phối cục diện chiến lược. Chừng nào các bên vẫn lựa chọn bước vào những căn phòng kín để đối thoại thẳng thắn và vạch rõ giới hạn ranh giới đỏ, chừng đó cấu trúc an ninh châu Á - Thái Bình Dương vẫn duy trì được một mạng lưới giảm chấn hữu hiệu trước nguy cơ gãy đổ hệ thống và bảo vệ được nền hòa bình bền vững.

Nguyễn Đình Thiện

Nguyễn Thị Hoài Thu

Phạm Thị Bích Ngọc

Kỳ cuối: SAU ÁNH ĐÈN SÂN KHẤU – CỤC DIỆN AN NINH CHÂU Á SẼ VỀ ĐÂU?

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ - Văn kiện phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La 2026: https://en.baochinhphu.vn/general-secretary-president-to-lam-delivers-keynote-address-at-shangri-la-dialogue-2026-111260529194136878.htm

2. International Institute for Strategic Studies (IISS) 2026: https://www.iiss.org/events/shangri-la-dialogue/shangri-la-dialogue-2026/plenary-sessions/keynote-address/

3. International Institute for Strategic Studies (IISS) - Khung chương trình nghị sự tổng thể Hội nghị Thượng đỉnh An ninh châu Á lần thứ 23 (Bản PDF): https://www.iiss.org/globalassets/media-library---content--migration/files/shangri-la-dialogue/2026/agenda/sld26-outline-agenda_5-february-2026.pdf

4. ASEAN Portal - Thông cáo hoạt động và quan điểm của Tổng Thư ký ASEAN tại Đối thoại Shangri-La 2026: https://asean.org/secretary-general-of-asean-to-participate-in-the-23rd-iiss-shangri-la-dialogue-in-singapore/