Tháng 4 năm 2026 ghi nhận một biến cố mang tính bước ngoặt trong lịch sử hệ thống an ninh phương Tây. Việc Hoa Kỳ phát động chiến dịch quân sự tại Iran không chỉ làm gia tăng nhiệt độ tại Trung Đông mà còn kích hoạt một cuộc khủng hoảng mang tính cấu trúc ngay trong lòng khối Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Dưới góc độ địa kinh tế và chính trị quốc tế, sự khước từ tham chiến của các đồng minh châu Âu và đòn đáp trả bằng "vũ khí hóa kinh tế" của Washington đã đánh dấu sự kết thúc của kỷ nguyên "liên minh giá trị", mở ra một giai đoạn "liên minh giao dịch" đầy thực dụng và bất trắc.
Nhóm tác giả tự tổng hợp
Kể từ khi Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương được ký kết vào năm 1949, NATO luôn được vận hành dựa trên một niềm tin cốt lõi: Sự tấn công vào một quốc gia là sự tấn công vào toàn khối, và an ninh của châu Âu gắn liền không thể tách rời với sức mạnh răn đe của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, những diễn biến dồn dập vào mùa xuân năm 2026 đã phơi bày một thực tại hoàn toàn khác. Jim Townsend, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm An ninh Mỹ mới (CNAS), nhận định rằng sẽ không bao giờ có sự trở lại trạng thái bình thường trong NATO dù ở dưới chính quyền Mỹ hiện tại hay tương lai. Ông cảnh báo: "Chúng ta đang ở gần với một sự đổ vỡ hơn bao giờ hết".
Không giống như quá khứ, cuộc xung đột Mỹ - Iran lần này đã không kích hoạt sự đoàn kết mà thay vào đó, đóng vai trò như một "phép thử ứng suất" (stress-test) khắc nghiệt nhất, làm bộc lộ những đứt gãy ngầm đã tích tụ nhiều năm về lợi ích kinh tế, tầm nhìn chiến lược và cán cân quyền lực nội khối. NATO hiện đang rơi vào trạng thái "tổn thương nhưng chưa sụp đổ" (down but not out), nơi các quy ước an ninh truyền thống đang bị thay thế bằng những toan tính thực trị (Realpolitik).
Tổng Thư ký NATO Mark Rutte và Tổng thống Mỹ tại Nhà trắng, Washington (14.7.2025). Ảnh: VCG
1. Phản kháng tác chiến - Khi đồng minh vạch "ranh giới đỏ"
Sự rạn nứt cấu trúc bắt đầu biểu hiện dưới dạng vật lý trên không gian tác chiến vào đầu tháng 4/2026. Khác với sự đồng thuận tương đối trong các chiến dịch tại Iraq hay Afghanistan trước đây, Lầu Năm Góc lần này vấp phải bức tường từ chối kiên quyết từ các đối tác chủ chốt.
Sự kiện Tây Ban Nha tuyên bố đóng cửa không phận đối với các máy bay quân sự Mỹ tham gia chiến dịch Iran là một tiền lệ chưa từng có. Việc Thủ tướng Pedro Sanchez công khai chỉ trích chiến dịch của Washington là "phi lý" và "nguy hiểm" không chỉ là một phát ngôn ngoại giao, mà là một hành động bảo vệ chủ quyền quốc gia trước rủi ro bị lôi kéo vào một cuộc chiến tranh phi nghĩa lý.
Ngay cả Vương quốc Anh - quốc gia chia sẻ "Mối quan hệ đặc biệt" với Mỹ cũng vạch ra ranh giới đỏ một cách dứt khoát. Tuyên bố của Thủ tướng Keir Starmer trước toàn quốc: "Đây không phải là cuộc chiến của chúng ta", kèm theo chỉ thị giới hạn việc Mỹ sử dụng căn cứ trên lãnh thổ Anh chỉ cho các "nhiệm vụ phòng thủ", đã cho thấy sự xói mòn nghiêm trọng của khả năng điều phối liên minh. Châu Âu đã đưa ra một đánh giá rủi ro chiến lược: Cuộc chiến chống Iran là một hành động chủ quan của Washington, và lục địa già từ chối trả giá cho quyết định đó.
2. Nút thắt địa kinh tế Hormuz và bài toán kinh tế vĩ mô 2026
Bản chất sâu xa của sự rạn nứt này không chỉ nằm ở quan điểm quân sự, mà được định hình bởi các toan tính kinh tế chính trị vĩ mô. Điểm đứt gãy nghiêm trọng nhất hiện diện tại Eo biển Hormuz - huyết mạch lưu thông của khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu.
Khi Iran sử dụng chiến thuật phong tỏa bất đối xứng, Tổng thống Donald Trump đã yêu cầu NATO kích hoạt một liên minh hải quân để giải tỏa tuyến đường này. Tuy nhiên, theo ghi nhận từ Al Jazeera (01/04/2026), các cường quốc hàng hải bao gồm Ý, Vương quốc Anh, Pháp và Hy Lạp đã "thẳng thừng nói không".
Dưới lăng kính kinh tế vĩ mô, sự từ chối này là hệ quả tất yếu. Châu Âu đang ở trong một chu kỳ kinh tế nhạy cảm của năm 2026. Việc tham gia vào một cuộc đối đầu trực diện tại Hormuz không khác gì tự tay châm ngòi cho một cú sốc giá năng lượng mới, đe dọa trực tiếp các mục tiêu kiểm soát lạm phát và phục hồi tăng trưởng. Các Chính phủ tại Paris, Rome hay London hiểu rằng, việc bảo vệ nền kinh tế nội địa khỏi rủi ro “đình lạm” (stagflation: Stagnation - đình trệ và Inflation - lạm phát) và duy trì sự ổn định của chuỗi cung ứng năng lượng có ý nghĩa sống còn hơn việc tuân thủ sức ép quân sự từ bên kia bờ Đại Tây Dương. Lợi ích kinh tế quốc gia đã chính thức đứng trên cam kết liên minh.
3. Vũ khí hóa kinh tế (the economic whip) - Khi thuế quan trở thành vũ khí chiến trường
Điểm mới nhất và nguy hiểm nhất trong năm 2026 là việc Washington sử dụng đòn bẩy an ninh để trừng phạt đồng minh. Chính quyền Mỹ đe dọa áp thuế quan trừng phạt đối với các quốc gia thành viên NATO từ chối hỗ trợ chiến dịch Iran hoặc ưu tiên mua sắm vũ khí nội khối. Rạn nứt quân sự lúc này đã biến tướng thành một cuộc chiến thương mại xuyên Đại Tây Dương đầy cay đắng (Politico, 11/02/2026).
Thuế quan trừng phạt - Phản ứng đối với sự "Bất tuân" quân sự
Sự rạn nứt quân sự từ chiến dịch Iran đã nhanh chóng biến tướng thành một cuộc chiến thương mại đầy cay đắng. Khi các quốc gia như Tây Ban Nha hay Ý từ chối hỗ trợ hậu cần và tham gia liên minh hàng hải tại eo biển Hormuz, Washington đã không đáp trả bằng ngoại giao mà bằng các rào cản kinh tế, như:
(1) Cơ chế gây áp lực: Theo báo cáo từ Politico (11/02/2026), Bộ Thương mại Mỹ đã dự thảo danh mục thuế quan đặc biệt lên tới 25% nhằm vào các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của EU (như ô tô của Đức và hàng xa xỉ của Pháp/Ý). Thông điệp rất rõ ràng: Nếu bạn không chia sẻ rủi ro quân sự với Mỹ tại Trung Đông, bạn sẽ không được hưởng lợi từ thị trường Mỹ. Vào ngày 29/3/2026, khi phát biểu trên chuyên cơ Không lực Một, Tổng thống D.Trump đã đưa ra hai lựa chọn cho các quốc gia (phương Tây) đang bị thiếu hụt nhiên liệu:"Tôi có một vài gợi ý. Thứ nhất, hãy mua dầu từ Mỹ, chúng tôi có rất nhiều, rất dồi dào. Thứ hai, hãy tích lũy thêm một chút lòng dũng khí còn thiếu. Lẽ ra các vị nên làm điều đó từ trước, nên làm cùng chúng tôi khi chúng tôi kêu gọi. Hãy tiến đến eo biển Hormuz và tự lấy lấy dầu, bảo vệ nó và sử dụng nó cho chính mình".
(2) Sự xói mòn lòng tin: Việc "vũ khí hóa" các đòn bẩy kinh tế chống lại chính đồng minh đã xóa nhòa ranh giới giữa đối tác chiến lược và đối thủ cạnh tranh. Điều này đẩy các lãnh đạo Châu Âu vào thế phải lựa chọn giữa an ninh quốc gia và ổn định kinh tế vĩ mô.
Cuộc chiến mua sắm vũ khí nội khối và rào cản "Made in America"
Một diễn biến nguy hiểm khác là sự đối đầu trong lĩnh vực công nghiệp quốc phòng. Để thực hiện mục tiêu "Tự chủ chiến lược", Liên minh Châu Âu thông qua Chiến lược Công nghiệp Quốc phòng (EDIS) đã đặt ra các mục tiêu mua sắm vũ khí nội khối đầy tham vọng (tới 60% vào năm 2030). (1) Phản ứng từ Washington: Hoa Kỳ coi đây là một hành động "bảo hộ quốc phòng" nhằm gạt bỏ các tập đoàn như Lockheed Martin hay Raytheon ra khỏi thị trường Châu Âu. Đáp trả lại, Washington đe dọa sẽ cắt giảm chia sẻ thông tin tình báo và công nghệ tiên tiến (như mã nguồn F-35) nếu các nước EU tiếp tục ưu tiên các dự án thay thế của riêng họ như hệ thống FCAS (dự án tiêm kích FCAS của Pháp – Đức). (2) Hệ quả kỹ thuật: Sự trả đũa kinh tế này dẫn đến việc thiếu hụt linh kiện và gây gián đoạn chuỗi cung ứng quốc phòng xuyên Đại Tây Dương. Thay vì tăng cường sức mạnh chung, việc vũ khí hóa kinh tế đang khiến kho vũ khí của NATO trở nên phân mảnh và kém tương thích hơn bao giờ hết. Một liên minh quân sự mà các hệ thống vũ khí không thể chia sẻ dữ liệu chiến thuật đồng bộ sẽ mất đi năng lực phản ứng nhanh trước các cuộc khủng hoảng cường độ cao (The Cipher Brief, 29/03/2026).
Bản chất của "Liên minh giao dịch" (Transactionalism)
Sự chuyển dịch này đánh dấu sự kết thúc của "Chủ nghĩa Đa phương lý tưởng". Trong lăng kính của Washington năm 2026, NATO không còn là một cộng đồng giá trị mà là một "Hợp đồng dịch vụ an ninh". Dưới áp lực của các cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, Mỹ không còn sẵn lòng chi trả "phí bảo hiểm" cho Châu Âu mà không nhận lại những nhượng bộ thương mại tương xứng. Ngược lại, Châu Âu nhận thấy rằng việc quá phụ thuộc vào hệ sinh thái kinh tế - quân sự của Mỹ khiến họ dễ bị tổn thương trước những thay đổi chính trị tại Washington. Rạn nứt Mỹ - NATO vì thế không chỉ là một vết rách quân sự, mà là một cuộc tái cấu trúc toàn diện về trật tự địa kinh tế phương Tây, nơi sức mạnh cứng và lợi ích kinh tế hiện nay là một.
4. Hệ lụy toàn cầu - Hướng tới trật tự đa cực phân mảnh và hàm ý giải pháp chiến lược của Việt Nam
Cuộc khủng hoảng mùa xuân 2026 không đánh dấu sự sụp đổ ngay lập tức của NATO trên giấy tờ, nhưng nó là giấy báo tử cho tính đồng nhất chiến lược của liên minh này. NATO đang dịch chuyển sang một mô hình "liên minh phân tầng" (tiered alliance), được chắp vá bởi các thỏa thuận song phương rời rạc thay vì một khối phòng thủ tập thể vững chắc.
Diễn biến này có tác động sâu sắc đến bức tranh địa chính trị toàn cầu. Khi Mỹ bộc lộ xu hướng co cụm, rút bớt các cam kết quốc tế để tập trung nguồn lực nội địa và sử dụng sức ép kinh tế với chính đối tác, một khoảng trống quyền lực khổng lồ đang được tạo ra. Châu Âu bị ép buộc phải trưởng thành về mặt địa chính trị, tự xây dựng năng lực răn đe (bao gồm cả việc đánh giá lại vai trò của kho vũ khí hạt nhân Pháp). Theo chuyên gia Alander, các nước thành viên châu Âu hiện có động lực rất lớn để duy trì liên minh này, do đó NATO vẫn có thể tồn tại sau cuộc chiến Iran và sự rút lui của Mỹ, dù nó có thể mang một hình thái hoàn toàn khác.
Sự phân rã của cấu trúc Đại Tây Dương báo hiệu sự định hình rõ nét của một trật tự thế giới đa cực. Trong trật tự mới này, các thiết chế đa phương đang suy yếu, nhường chỗ cho chủ nghĩa thực dụng kinh tế, nơi sức mạnh của quốc gia được đo đếm bằng sự tự chủ về chuỗi cung ứng, năng lực công nghiệp cốt lõi và khả năng chống chịu trước các cú sốc vĩ mô, chứ không chỉ đơn thuần là việc ký kết các hiệp ước an minh.
Trước những biến động địa chính trị và rạn nứt sâu sắc trong hệ thống liên minh phương Tây, Việt Nam đang đứng trước những thách thức về an ninh kinh tế cũng như áp lực chọn bên. Tuy nhiên, trong thách thức luôn có cơ hội nếu chúng ta vận dụng linh hoạt đối sách. Những giải pháp chiến lược nhằm bảo đảm lợi ích quốc gia cần thực hiện, gồm:
Về đối ngoại, luôn kiên định với đường lối "Ngoại giao cây tre" trong trật tự đa cực phân mảng. Theo đó, không để nền kinh tế hoặc an ninh bị phụ thuộc quá mức vào bất kỳ một cực quyền lực nào. Tăng cường quan hệ với các cường quốc tầm trung (Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Ấn Độ) để tạo thế cân bằng. Đồng thời, thúc đẩy vai trò trung tâm của ASEAN để tạo thành một khối đệm đủ mạnh, tránh việc các quốc gia Đông Nam Á bị lôi kéo vào các cuộc đối đầu trực diện giữa các nước lớn. Sẵn sàng đàm phán dựa trên những lợi ích cốt lõi phù hợp với xu hướng "toàn cầu hóa”.
Về kinh tế, xây dựng nền kinh tế tự chủ và khả năng chống chịu trước những cú sốc lớn của sự biến động địa chính trị toàn cầu.
Sự rạn nứt quan hệ Mỹ - NATO và bất ổn tại eo biển Hormuz trực tiếp đe dọa chuỗi cung ứng năng lượng. Do vậy, cần đẩy nhanh lộ trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời, năng lượng sinh khối) và hạ tầng điện hạt nhân (nếu phù hợp) để giảm bớt sự phụ thuộc vào giá dầu mỏ và khí đốt thế giới vốn đang bị "vũ khí hóa".
Kiểm soát tốt lạm phát và sự đình trệ của nền kinh tế. Ngân hàng Nhà nước cần phối hợp chặt chẽ với chính sách tài khóa để điều tiết cung tiền, hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất nội địa nhằm duy trì nguồn cung hàng hóa, tránh rơi vào bẫy "đình lạm" khi giá nguyên liệu đầu vào tăng cao. Đồng thời, khai thác tối đa lợi thế của các FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA và RCEP) để chuyển dịch thị trường xuất nhập khẩu khi quan hệ Mỹ - EU gặp trục trặc và thu hút dòng vốn đầu tư (FDI) đang dịch chuyển khỏi các vùng xung đột.
Về an ninh, quốc phòng: Tập trung nâng cao năng lực tự cường, tự chủ công nghiệp quốc phòng: Từ bài học của Châu Âu, Việt Nam cần tăng cường nghiên cứu, chế tạo vũ khí trang bị trong nước, đặc biệt là các công nghệ lưỡng dụng (AI, Drone, an ninh mạng) để giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung vũ khí từ bên ngoài khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị phân mảnh. Nâng cao năng lực phân tích dữ liệu lớn và AI trong công tác dự báo chiến lược để kịp thời ứng phó với các tình huống "thiên nga đen" (biến cố bất ngờ) trên thế giới.
Nâng cao năng lực quản trị xã hội, giữ vững ổn định nội tại bởi, khi thế giới biến động, sự ổn định trong nước là nền tảng quan trọng nhất. Theo đó, chủ động nhận diện và xử lý các mâu thuẫn xã hội phát sinh từ khó khăn kinh tế (thất nghiệp, lạm phát) để tránh bị các thế lực bên ngoài lợi dụng kích động. Củng cố niềm tin của nhân dân vào sự điều hành của Nhà nước thông qua việc minh bạch thông tin và các chính sách an sinh xã hội kịp thời.
Giải pháp tối ưu cho Việt Nam trong bối cảnh trật tự thế giới đa cực phân mảng là "Dĩ bất biến, ứng vạn biến". Cái bất biến là lợi ích quốc gia dân tộc và độc lập tự chủ; cái vạn biến là sự linh hoạt trong các thỏa thuận kinh tế và lĩnh vực hợp tác tùy theo từng thời điểm.
Nguyễn Đình Thiện - Phạm Thị Bích Ngọc
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Al Jazeera (01/04/2026): "How are NATO allies pushing back against Trump’s Iran war demands", https://www.aljazeera.com/news/2026/4/1/how-are-nato-allies-pushing-back-against-trumps-iran-war-demands
2. Axios (03/04/2026): "NATO - Trump - Iran War", https://www.axios.com/2026/04/03/nato-trump-iran-war
3. Politico (11/02/2026): "The Transatlantic Alliance is down but not out", https://www.politico.eu/article/the-transatlantic-alliance-is-down-but-not-out/
4. The Cipher Brief (29/03/2026): "NATO's Fractures, Not Its End", https://www.thecipherbrief.com/natos-fractures-not-its-end
5. The Epoch Times (2026): "Trump says he's strongly considering pulling US out of NATO", https://www.theepochtimes.com/us/trump-says-hes-strongly-considering-pulling-us-out-of-nato-6006576
6. Al Jazeera (10/04/2026): "'Closer to a break than ever': Can NATO survive if Trump pulls the US out?", https://www.aljazeera.com/news/2026/4/10/closer-to-a-break-than-ever-can-nato-survive-if-trump-pulls-the-us-out
7. CBC News (2026): "Trump rages, NATO endures: Why the alliance is harder to kill than it looks", https://www.cbc.ca/news/politics/nato-trump-iran-war-russia-9.7158165
8. Politico EU (2026): "Trump vented at Rutte over NATO inaction on Iran during turbulent meeting", https://www.politico.eu/article/trump-vented-at-rutte-over-nato-inaction-on-iran-during-turbulent-meeting/
9. The Guardian (08/04/2026): "Nato chief says Trump 'clearly disappointed' by US allies' refusal to join Iran war", https://www.theguardian.com/world/2026/apr/08/nato-mark-rutte-trump-iran-war