Trong lịch sử nhân loại, mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều định hình lại diện mạo của chiến tranh. Thuốc súng chấm dứt kỷ nguyên của những hiệp sĩ bọc thép. Máy bay ném bom biến hậu phương thành tiền tuyến. Bom nguyên tử đặt toàn thể nền văn minh trước ngưỡng cửa của sự hủy diệt. Ngày nay, trí tuệ nhân tạo cùng vũ khí tự hành đang vẽ lại bản đồ chiến tranh một lần nữa. Lần này, có một điều chưa từng xảy ra trong lịch sử: ranh giới giữa quyết định của con người và quyết định của máy móc đang trở nên mờ nhạt đến mức nguy hiểm.

Nếu Kỳ 1 vẽ lên bức tranh địa chính trị của một thế giới chao đảo, và Kỳ 2 phác hoạ kỷ nguyên “Ngoại giao pháo hạm” hiện đại, thì Kỳ 3 đặt ra câu hỏi: khi máy móc trở thành người lính, khi thuật toán trở thành người chỉ huy, và khi thông tin trở thành vũ khí, con người còn nắm giữ được van an toàn không?

 LUCAS được mô tả là UAV có tầm bay lớn, thời gian hoạt động liên tục 6 giờ và tốc độ hành trình hơn 100km/h

1. Chiến trường kỹ thuật số: Drone, robot chiến đấu và sự lên ngôi của vũ khí chính xác cao

Chiến trường Ukraine năm thứ tư được nhắc đến ở Kỳ 1 đã trở thành phòng thí nghiệm lớn nhất trong lịch sử hiện đại về tác chiến không người lái. Nhưng những gì đang xảy ra ở đó chỉ là sự khởi đầu. Chiến trường của thế kỷ XXI không còn là nơi đọ sức của những hàng quân đông đảo dưới hỏa lực pháo binh mà là một không gian đa chiều, nơi sức mạnh được đo bằng thuật toán, tốc độ xử lý thông tin và khả năng tiêu diệt mục tiêu ở cách xa hàng ngàn kilômét mà không cần đưa một binh sĩ nào vào vùng nguy hiểm.

Drone - Từ “mắt thần” đến “lưỡi hái” trên không

Máy bay không người lái đã trải qua một cuộc biến đổi ngoạn mục trong vòng chưa đầy một thập kỷ. Từ những thiết bị trinh sát đắt đỏ chỉ vài cường quốc sở hữu, drone đã trở thành vũ khí của “mọi nhà”. Không chỉ các quân đội chính quy, ngay cả các nhóm vũ trang phi nhà nước cũng có thể biến drone thương mại giá vài trăm USD thành vũ khí tấn công hiệu quả, nhắm mục tiêu bằng tọa độ GPS và kích nổ bằng đầu đạn tự chế. Nghịch lý kinh tế của cuộc chiến này đang làm chao đảo mọi học thuyết phòng thủ truyền thống: chi phí của một cuộc tấn công drone có thể chỉ bằng một phần nghìn chi phí của hệ thống phòng thủ đánh chặn.

Điều thực sự làm thay đổi cục diện không phải là từng chiếc drone đơn lẻ, mà là chiến thuật điều phối hàng trăm thiết bị cùng lúc bằng AI, tấn công theo nhiều hướng đồng thời, áp đảo hệ thống phòng không của đối phương bằng số lượng. Hệ thống phòng thủ tên lửa trị giá hàng tỷ USD có thể bị vô hiệu hóa bởi một loạt drone giá vài triệu. Đây không chỉ là sự thay đổi về chiến thuật, đây là sự đảo lộn hoàn toàn về kinh tế của chiến tranh.

Robot chiến đấu - Những “binh sĩ vạn năng”

Robot chiến đấu đang dần thay thế con người trong những môi trường mà giới quân sự gọi là “3D”: Dull, Dirty, Dangerous - những nhiệm vụ giám sát kéo dài, rà phá bom mìn, hay giữ vị trí dưới hỏa lực dày đặc. Từ “chó robot” trang bị súng máy hoạt động độc lập, đến các phương tiện mặt đất không người lái vận chuyển đạn dược và nhu yếu phẩm qua những hành lang bị pháo kích liên tục biên giới giữa công cụ và chiến binh đang xóa nhòa dần.

Xu hướng nguy hiểm nhất là các robot ngày càng được trang bị khả năng tự định hướng mà không cần GPS - một biện pháp đối phó với tác chiến điện tử ngày càng tinh vi. Khi không cần tín hiệu bên ngoài, khi có thể hoạt động độc lập trong “vùng mù” liên lạc hoàn toàn, robot chiến đấu trở nên gần như không thể ngăn chặn bằng các phương pháp gây nhiễu thông thường. Và đây chính là lúc câu hỏi đạo đức trở nên không thể né tránh: khi “quyết định bóp cò” được giao cho thuật toán, khi không có con người nào trực tiếp ra lệnh, thì ai phải chịu trách nhiệm về những cái chết đó?

Sự lên ngôi của Vũ khí chính xác cao

Học thuyết quân sự hiện đại đã chỉ ra một cuộc chuyển hóa căn bản: từ chiến tranh hỏa lực đo sức mạnh bằng số lượng đạn pháo bắn ra sang chiến tranh chính xác, đo hiệu quả bằng số mục tiêu bị tiêu diệt với số phát bắn tối thiểu. Một tên lửa thông minh trị giá 100.000 USD có thể phá hủy một xe tăng 5 triệu USD hay vô hiệu hóa cả một trung tâm chỉ huy chiến lược điều mà trước đây đòi hỏi hàng nghìn quả pháo và nhiều ngày bắn phá tốn kém.

Tích hợp GPS, dẫn đường laser, cảm biến hồng ngoại và nhận diện mục tiêu bằng AI, các vũ khí chính xác cao hiện đại đạt sai số chỉ vài mét, đôi khi dưới một mét trong điều kiện lý tưởng. Hơn thế nữa, khả năng tấn công từ hàng trăm, thậm chí hàng nghìn kilômét cho phép quốc gia sở hữu công nghệ vượt trội áp đặt sức mạnh mà không cần đưa một binh sĩ nào vào vùng nguy hiểm. Chiến tranh phi tiếp xúc, điều từng chỉ tồn tại trong lý thuyết đã trở thành thực tế chiến trường.

Nhưng chiến trường số hóa cũng mang trong mình điểm yếu: sự lệ thuộc tuyệt đối vào tín hiệu. Và đây là lý do tại sao, song song với cuộc đua vũ khí thông minh, một cuộc đua vũ trang khác đang diễn ra âm thầm hơn nhưng không kém phần quyết định cuộc đua giữa “kiếm” (vũ khí thông minh) và “giáp” (tác chiến điện tử). Ai kiểm soát được tần số, người đó kiểm soát chiến trường.

2. AI trong phòng điều khiển: Mối nguy khi quyết định “khai hỏa” được hỗ trợ bởi thuật toán, rủi ro leo thang ngoài ý muốn do sai sót kỹ thuật

Tích hợp AI vào hệ thống chỉ huy và kiểm soát không còn là kịch bản trong phim viễn tưởng. Đây là hiện thực và đang tạo ra một bước ngoặt về tốc độ của chiến tranh mà nhân loại chưa từng đối mặt. Cùng với tốc độ đó là những rủi ro mang tính tồn vong không thể bị xem nhẹ.

Nghịch lý của tốc độ - Khi con người bị văng khỏi “vòng lặp”

Vũ khí siêu thanh bay với vận tốc Mach 5 trở lên. Drone bầy đàn tấn công đồng loạt từ nhiều hướng trong vài giây. Thời gian phản ứng cần thiết đã rút xuống mức mà năng lực sinh học của con người không thể đáp ứng. Điều này tạo ra một áp lực logic không thể cưỡng lại: trao quyết định cho máy móc.

Các nhà nghiên cứu quân sự phân biệt hai mô hình: Human in the loop - con người trực tiếp ra lệnh và Human on the loop - con người chỉ giám sát và có quyền phủ quyết. Về mặt lý thuyết, mô hình thứ hai vẫn giữ con người trong guồng quay quyết định. Nhưng về mặt thực tế, khi thời gian quyết định rút lại từ vài phút xuống còn vài mili giây, “quyền phủ quyết” trở nên ảo tưởng. Con người không thể phân tích bối cảnh chính trị, đánh giá hệ quả ngoại giao và nhấn nút phủ quyết trong khoảng thời gian bằng một cái chớp mắt. Vai trò của con người, trên thực tế, chỉ còn là cái gật đầu không có thực chất, một chữ ký không được đọc trước khi ký.

Rủi ro leo thang ngoài ý muốn

Năm 2010, thị trường chứng khoán Mỹ chứng kiến hiện tượng gọi là “Flash Crash” chỉ trong vòng 36 phút, Dow Jones lao dốc gần 1.000 điểm rồi phục hồi, không phải vì bất kỳ sự kiện kinh tế nào, mà vì các thuật toán giao dịch tự động phản ứng dây chuyền với nhau theo những cách mà không ai lập trình và không ai dự đoán được. Không ai ra lệnh bán tháo. Không ai muốn khủng hoảng. Nhưng khủng hoảng vẫn xảy ra và  xảy ra với tốc độ không có con người nào can thiệp kịp.

Kịch bản “Flash War” chiến tranh chớp nhoáng là phiên bản quân sự của câu chuyện đó, nhưng với hệ lụy không thể đảo ngược. Một drone vi phạm không phận do lỗi định vị. Hệ thống AI phòng thủ của bên kia nhận diện đây là hành vi thù địch và khai hỏa đánh chặn. Hệ thống AI tấn công của bên đầu tiên phản ứng với đòn trả đũa. Vòng phản ứng dây chuyền tự động leo thang mỗi hệ thống tối ưu hóa phản ứng của mình theo tham số được lập trình trước khi bất kỳ nhà lãnh đạo nào kịp nhấc điện thoại. Đây không phải là kịch bản giả định. Đây là rủi ro của một kiến trúc quân sư mà con người không còn kiểm soát được tốc độ. Có một điều mà AI không làm được, không thể lập trình: khái niệm “xuống thang”. Được tối ưu hóa để giành chiến thắng theo các tham số định sẵn, một hệ thống AI có thể đánh giá rằng tấn công phủ đầu là phương án tối ưu để bảo toàn lực lượng, hoàn toàn không tính đến những hệ lụy chính trị và nhân đạo mà chỉ con người mới có thể cân nhắc. Tư duy chiến lược, thứ bao gồm cả khả năng chủ động thất bại để tránh thảm họa lớn hơn là thứ mà thuật toán không có.

Sai sót kỹ thuật và “Hộp đen” thuật toán

Trong bối cảnh quân sự, khi hệ thống nhận diện mục tiêu có thể phân loại nhầm một chiếc xe buýt chở học sinh thành phương tiện quân sự vì điều kiện ánh sáng kém và khi đối phương có thể chủ động khai thác điểm yếu này thông qua những “mẫu đối kháng” không thể nhìn thấy bằng mắt thường nhưng đánh lừa hoàn toàn thuật toán thì sự mờ đục của hộp đen trở thành mối nguy hiểm chết người. Đây là câu hỏi pháp lý chưa có lời giải: nếu thuật toán tự ý khai hỏa và gây ra tội ác chiến tranh, ai phải chịu trách nhiệm? Lập trình viên? Chỉ huy quân sự phê duyệt triển khai hệ thống? Hay nhà sản xuất AI?... Sự mơ hồ này kiến tạo một khoảng trống trách nhiệm nguy hiểm, nơi các bên có thể đổ lỗi cho máy móc để né tránh nghĩa vụ pháp lý theo luật quốc tế và công ước Geneva.

Đặt AI vào phòng điều khiển mà không có cơ chế kiểm soát tương xứng giống như chế tạo một chiếc xe đua siêu tốc nhưng lắp phanh của xe đạp. Câu hỏi không phải là “liệu tai nạn có xảy ra không” - câu hỏi là “khi nào” và “ở quy mô nào”?

3. Chiến tranh lai - Chiến tranh đa phương tiện: Tấn công mạng, tin giả và sự xói mòn lòng tin từ bên trong lòng xã hội đối phương

Khác với những tiếng súng ở Ukraine hay những cuộc tập trận phô trương lực lượng trên Thái Bình Dương mà Kỳ 1 đề cập, chiến tranh lai là loại chiến tranh hoạt động trong im lặng hoặc ít nhất không để lại những dấu vết dễ quy kết. Không cần chiếm đất. Không cần bắn phát súng nào. Mục tiêu là làm cho xã hội đối phương tự tan rã từ bên trong, để đến khi xung đột thực sự nổ ra và nếu nổ ra thì kẻ thù đã không còn ý chí chiến đấu.

Tấn công mạng – Khiến “Hệ thần kinh” quốc gia tê liệt

Trong chiến tranh lai, không gian mạng là mặt trận đầu tiên bị khai hỏa và thường xuyên nhất. Nhưng mục tiêu không đơn thuần là đánh cắp thông tin mà là làm tê liệt sự vận hành của cả một quốc gia tại những thời điểm quyết định. Phá hoại lưới điện quốc gia, vô hiệu hóa hệ thống cấp nước, làm tê liệt bệnh viện hoặc làm sụp đổ sàn giao dịch chứng khoán, những đòn tấn công vào hạ tầng trọng yếu này có thể gây ra tình trạng hỗn loạn xã hội ở quy mô chưa từng có mà không cần một máy bay ném bom nào cất cánh. Và điều nguy hiểm hơn: trong thời điểm khủng hoảng, khi Chính phủ cần nhất khả năng liên lạc và điều phối, các cuộc tấn công từ chối dịch vụ kết hợp với mã độc có thể khiến toàn bộ hệ thống thông tin của nhà nước hoàn toàn câm lặng đúng lúc xã hội cần được trấn an và dẫn dắt nhất.

Xa hơn nữa, tấn công mạng vào hệ thống ngân hàng và tài chính có thể làm sụp đổ niềm tin vào đồng nội tệ, kích hoạt tình trạng rút tiền hàng loạt và gây bất ổn kinh tế vĩ mô  mà không để lại bằng chứng nào rõ ràng về thủ phạm. Đây là loại chiến tranh lý tưởng cho những kẻ muốn gây hại mà không muốn bị quy trách nhiệm.

Tin giả - Vũ khí hoá thông tin

Tuyên truyền từng là nghệ thuật của sự kiên nhẫn cần nhiều năm để thay đổi nhận thức của một xã hội. Tin giả hiện đại được AI khuếch đại, có thể làm điều đó trong vài giờ, với quy mô và độ chính xác nhắm mục tiêu mà không thế hệ tuyên truyền nào trước đây có thể mơ tới.

Công nghệ deepfake tạo video giả mạo ngày càng hoàn hảo đến mức không thể phân biệt bằng mắt thường mở ra những khả năng gây rối loạn thông tin chưa từng có trong lịch sử. Hình dung một video được lan truyền trong đêm trước một trận đánh quyết định, trong đó lãnh đạo quốc gia ra lệnh đầu hàng hoặc tuyên bố điều gì đó gây sốc. Cho dù video đó bị vạch trần là giả sau vài tiếng thiệt hại đã được gây ra. Quân đội đã hoang mang. Dân chúng đã dao động. Và trong chiến tranh, vài tiếng đồng hồ có thể là tất cả.

Nhưng đòn tấn công thông tin tinh vi nhất không phải là khiến người ta tin vào một lời nói dối cụ thể. Mục tiêu tối thượng là khiến người ta không còn tin vào bất cứ điều gì nữa kể cả sự thật. Khi xã hội rơi vào trạng thái mà mỗi thông tin đều bị hoài nghi, mỗi tuyên bố chính thức đều bị nghi ngờ, khả năng phán xét tập thể tan rã và một xã hội mất khả năng phán xét không thể đưa ra quyết định dứt khoát, không thể đoàn kết trước hiểm nguy.

Sự xói mòn lòng tin - Đánh sụp “Pháo đài” từ bên trong

Đây là đỉnh cao của chiến tranh lai và cũng là điều đáng sợ nhất: không cần chiếm lãnh thổ, không cần hạ vũ khí của đối phương chỉ cần khiến xã hội đối phương tự đánh mất đi những gì gắn kết lại với nhau. Khai thác và khuếch đại những rạn nứt vốn có sắc tộc, tôn giáo, bất bình đẳng giàu nghèo, căng thẳng vùng miền là con đường ngắn nhất. Thuật toán mạng xã hội vô tình hay cố ý trở thành đồng lõa: bằng cách nhốt người dùng vào những buồng vang thông tin cực đoan, bằng cách phân phối nội dung kích động đúng đến những đối tượng dễ tiếp nhận nhất, chúng biến những bất mãn bình thường thành đối kháng không thể hòa giải.

Khi những nhóm cực đoan được nuôi dưỡng bởi thông tin sai lệch bắt đầu xung đột với nhau, khi niềm tin vào các thể chế nhà nước bị bào mòn đến mức người dân không còn tin vào tính chính danh của chính quyền, khi xã hội rơi vào trạng thái thờ ơ chính trị vì quá mệt mỏi với những cuộc khủng hoảng liên tiếp không dứt thì quốc gia đó đã thua một phần quan trọng của cuộc chiến, trước khi phát súng đầu tiên được bắn ra.

Công nghệ AI và vũ khí tự hành không tự chúng là thiện hay ác, chúng là những công cụ phản chiếu ý chí và giá trị của những con người kiểm soát chúng. Điều quyết định tương lai của nhân loại không phải là quốc gia nào sở hữu nhiều drone nhất hay thuật toán mạnh nhất. Điều quyết định là liệu cộng đồng quốc tế có thể thiết lập những ràng buộc pháp lý và đạo đức hiệu quả trước khi công nghệ vượt khỏi tầm kiểm soát hay không.

Những câu hỏi chưa được giải đáp đang tích tụ: Khi nào thì để AI tự quyết định là hợp pháp? Ai chịu trách nhiệm khi thuật toán phạm sai lầm không thể cứu vãn? Làm sao thiết lập “đường dây đỏ” giữa các cường quốc để ngăn chặn kịch bản Flash War? Làm sao bảo vệ không gian thông tin của một xã hội mở trước những chiến dịch tin giả được AI khuếch đại?

Thế giới năm 2026 như đã khắc họa, không thiếu những cơ chế ngoại giao, không thiếu những diễn đàn đa phương. Điều đang thiếu là ý chí chính trị để đặt những câu hỏi đó lên bàn đàm phán trước khi câu trả lời được quyết định bởi một thuật toán không biết đang đưa nhân loại đến đâu. Chốt an toàn của an ninh nhân loại vẫn còn trong tay con người. Nhưng mỗi ngày trôi qua mà chúng ta không hành động, chiếc van đó đang dần được chuyển giao cho những cỗ máy không hiểu tại sao hòa bình lại có giá trị hơn chiến thắng.

Nguyễn Đình Thiện - Nguyễn Thị Hoài Thu - Phạm Thị Bích Ngọc

Kỳ 4: “Kinh tế chiến tranh” và sự đứt gãy của toàn cầu hóa năm 2026