Bước sang năm 2026, bản đồ địa chính trị toàn cầu không còn được nói bằng những lời “thuận nhĩ”, hay được vẽ bằng những dòng mực ngoại giao mềm mỏng mà bằng những đường bay của tên lửa hành trình và hải trình của các hạm đội tàu sân bay. Khái niệm "Ngoại giao pháo hạm" – vốn tưởng chừng đã lùi sâu vào quá khứ của thế kỷ 19 – nay đã quay trở lại với một diện mạo hiện đại, tinh vi và nguy hiểm hơn bao giờ hết.
Nhóm tác giả tự tổng hợp dữ liệu từ các nguồn trích tài liệu tham khảo
1. Đối thoại nhường chỗ cho răn đe - Khi “sức mạnh cơ bắp” trở thành ngôn ngữ đàm phán
Trong suốt hai thập kỷ đầu thế kỷ 21, thế giới tin rằng sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế sẽ ngăn chặn chiến tranh. Nhưng năm 2026 đã chứng minh điều ngược lại. Các kênh ngoại giao giờ đây chỉ hoạt động hiệu quả khi được hậu thuẫn bởi các đợt triển khai quân sự thực địa, sức mạnh quân sự không còn là lựa chọn cuối cùng sau khi đàm phán thất bại; nó chính là ngôn ngữ “đầu tiên và duy nhất” để các cường quốc đối thoại với nhau.
Trong báo cáo Conflicts to Watch in 2026 của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), sự bế tắc của ngoại giao truyền thống được mô tả bằng một thực tế nghiệt ngã: Các đường dây nóng giữa các siêu cường vẫn hoạt động, nhưng chúng chỉ được dùng để thông báo về các vụ thử tên lửa hoặc cảnh báo về các cuộc tập trận bắn đạn thật với quy mô lớn.
Răn đe quân sự biến thành tiếng nói ngoại giao: Thay vì gửi đi các công hàm phản đối, các cường quốc chọn cách điều động nhóm tác chiến tàu sân bay áp sát vùng biển tranh chấp hoặc thử nghiệm các loại vũ khí siêu thanh như một lời cảnh báo ngầm. Theo báo cáo chiến lược The Military Balance 2026 của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), chi tiêu quốc phòng toàn cầu đã chính thức vượt mốc kỷ lục 2,63 nghìn tỷ USD vào cuối năm 2025 và tiếp tục leo thang trong quý I năm 2026. Con số này không chỉ là một thống kê tài chính; nó là minh chứng cho sự sụp đổ của lòng tin đa phương. Như dự báo của Forecast International (29.01.2026), thế giới đang chứng kiến một cuộc chạy đua vũ trang chưa từng có, nơi Mỹ duy trì ngân sách quốc phòng hơn 900 tỷ USD, trong khi Trung Quốc và châu Âu đang tái vũ trang với tốc độ chóng mặt.
Hòa bình trong sợ hãi, lo âu: Hòa bình năm 2026 không phải là kết quả của các thỏa thuận hòa giải, mà là một trạng thái cân bằng mong manh dựa trên nỗi sợ hủy diệt. Bởi, trạng thái hòa bình hiện tại không dựa trên sự tin tưởng lẫn nhau, mà dựa trên sự cân bằng của sợ hãi. Khi đối thoại bị đình trệ, việc phô diễn "sức mạnh cơ bắp" trở thành cách duy nhất để xác lập ranh giới đỏ. Ngoại giao pháo hạm cổ điển dùng tàu chiến để ép ký hiệp ước; "Pháo hạm 2.0" dùng "hạm đội lai" (Hybrid Fleet) kết hợp vệ tinh - drone - cyber.
Theo IISS, NATO đã triển khai 100.000 quân thường trực tại sườn Đông, tăng 40% so với năm 2024. Châu Âu đã chi tổng cộng 563 tỷ USD cho quốc phòng vào năm 2025 (tăng 13% so với thực tế năm trước). Đặc biệt, Đức đã trở thành đầu tàu tái vũ trang khi cam kết đạt mức chi tiêu 3,5% GDP vào năm 2029 để dẫn dắt an ninh châu lục. Ở phía đối diện, Nga không hề chùn bước. Với ngân sách quốc phòng chiếm 7,3% GDP (khoảng 186 tỷ USD), Moscow đã biến biên giới Baltic thành một "pháo đài bất khả xâm phạm" với các hệ thống tên lửa Iskander-M và các đơn vị tác chiến điện tử mới nhất. Cuộc đối thoại giữa NATO và Nga giờ đây không diễn ra tại Brussels hay Moscow, mà diễn ra qua các vụ thử drone và xâm nhập không phận.
Ngoại giao pháo hạm khiến chuỗi cung ứng toàn cầu bị đe dọa: Ngoại giao pháo hạm hiện đại thường đi đôi với "Ngoại giao cưỡng ép kinh tế". Thế giới 2026 không chỉ sợ tên lửa, mà còn sợ bị cắt đứt chuỗi cung ứng chip hoặc năng lượng. Điển hình là việc Ả Rập Xê Út chặn eo biển Hormuz trong 48 giờ vào năm 2025 để phản đối chính sách năng lượng, đẩy giá dầu lên 120 USD/thùng.
2. Sự trỗi dậy của các khối liên minh quân sự mới - Mạng lưới “Domino” toàn cầu
Hệ quả trực tiếp của việc vũ khí hóa ngoại giao là sự chuyển dịch trọng tâm quyền lực. Các tổ chức quốc tế toàn cầu như Liên Hợp quốc đang đối mặt với cuộc khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng nhất kể từ khi thành lập. Hội đồng Bảo an liên tục bị tê liệt bởi quyền phủ quyết trong các vấn đề sống còn (từ xung đột Đông Âu đến dải Gaza), biến các diễn đàn đa phương thành nơi tranh cãi thay vì giải quyết khủng hoảng. Báo cáo của International Crisis Group ghi nhận năm 2025 là năm có số lượng nghị quyết bị phủ quyết nhiều nhất lịch sử.
Khi cơ chế đa phương cũ tan vỡ, các cường quốc đang quay về với các liên minh quân sự cốt lõi - những "câu lạc bộ" có chung lợi ích sinh tồn. Cục diện thế giới hiện tại không chỉ có NATO, mà là sự hình thành các trục đối trọng (AUKUS, các hiệp ước tương trợ song phương mới). Thế giới 2026 không còn đơn độc với cái bóng của NATO, mà là một cấu trúc an ninh đa cực đang hình thành với sự xuất hiện của các trục đối trọng quyết liệt.
Sự bành trướng của các liên minh đặc thù: Những liên minh như AUKUS (Mỹ - Anh - Úc) không chỉ đơn thuần là hợp tác công nghệ mà là sự cam kết về một cấu trúc quân sự tích hợp sâu rộng. Trong bối cảnh năm 2026, AUKUS không còn là một thỏa thuận trên giấy tờ mà đã trở thành "hòn đá tảng" thay đổi toàn diện cấu trúc an ninh tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Tầm ảnh hưởng của liên minh này đối với cục diện thế giới hiện tại khiến “ma trận dưới nước” có sự thay đổi lớn:
(1) Thay đổi cán cân quyền lực dưới lòng đại dương: Sức mạnh cốt lõi của AUKUS nằm ở việc Mỹ chuyển giao công nghệ tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân cho Úc khiến cục diện quyền lực dưới lòng đại dương thay đổi hoàn toàn. Ưu thế tuyệt đối của những nước sở hữu hạt nhân biến mất. Trước đây, khả năng tác chiến dưới nước tầm xa là đặc quyền của các cường quốc hạt nhân. Với AUKUS, Úc trở thành "cánh tay nối dài" của phương Tây, có khả năng tuần tra và răn đe ở những vùng biển xa xôi mà tàu ngầm thông thường không thể tiếp cận. Tàu ngầm hạt nhân có khả năng ẩn mình cực tốt và thời gian lặn gần như không giới hạn. Điều này buộc các đối trọng (đặc biệt là Trung Quốc) phải tiêu tốn nguồn lực khổng lồ để nâng cấp hệ thống chống ngầm (ASW) trên khắp các vùng biển chiến lược.
(2) Trụ cột thứ hai - Cuộc đua công nghệ cao: Bước sang năm 2026, tầm ảnh hưởng của AUKUS đã vượt xa khỏi những con tàu ngầm. "Trụ cột thứ hai" của liên minh tập trung vào các công nghệ định hình tương lai chiến tranh. Gồm:
AI và Điện toán lượng tử: Việc chia sẻ dữ liệu và thuật toán giúp ba nước tối ưu hóa hệ thống phòng thủ tên lửa và tác chiến điện tử;
Vũ khí siêu thanh (Hypersonic): AUKUS đang tạo ra một đối trọng trực tiếp với các dòng tên lửa siêu thanh của Nga và Trung Quốc, biến khu vực này thành một "phòng thí nghiệm" vũ khí hiện đại nhất thế giới;
Tác chiến dưới nước không người lái (UUV): Các hạm đội robot dưới nước đang dần thay thế con người trong các nhiệm vụ rà quét mìn và giám sát cáp quang dưới đáy biển.
Liên minh này không còn chỉ là câu chuyện tàu ngầm hạt nhân của năm 2021, mà đã trở thành một mạng lưới chia sẻ dữ liệu thời gian thực kết nối Mỹ, Anh, Úc với Nhật Bản và Hàn Quốc. Theo SIPRI, ngân sách dành riêng cho công nghệ siêu thanh và cảm biến lượng tử của nhóm này tăng 25% mỗi năm. Mục tiêu là kiểm soát 60% các tuyến hàng hải toàn cầu vào năm 2027. Điều này tạo ra một "bức tường kỹ thuật số" mà các đối thủ rất khó xuyên thủng, nhưng đồng thời cũng làm tăng rủi ro leo thang ngoài ý muốn do sai sót thuật toán.
(3) Phản ứng dây chuyền và sự phân cực khu vực: AUKUS không tồn tại trong chân không, nó tạo ra những cơn sóng thần về ngoại giao và quân sự. Sự lo ngại của ASEAN: Các quốc gia Đông Nam Á đứng trước tình thế tiến thoái lưỡng nan. Một mặt, khu vực này lo ngại về một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân ngay sát vách; mặt khác, một số quốc gia ngầm ủng hộ AUKUS như một đối trọng cần thiết để duy trì tự do hàng hải; Sự rạn nứt trong nội bộ phương Tây: AUKUS từng gây ra sự phẫn nộ cho Pháp (sau vụ hủy hợp đồng tàu ngầm cũ). Dù quan hệ đã được xoa dịu vào năm 2026, nhưng nó vẫn để lại một tiền lệ về việc hình thành các "nhóm nhỏ" (minilateralism) thay vì dựa vào các liên minh rộng lớn như NATO.
(4) "Bức màn sắt" trên biển và hệ lụy đi kèm: Tầm ảnh hưởng lớn nhất của AUKUS chính là việc xác lập một ranh giới quân sự rõ rệt. AUKUS được giới chuyên gia đánh giá, đã biến vùng biển Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương từ một khu vực giao thương sầm uất thành một tiền đồn quân sự hóa cao độ. Thay vì thúc đẩy đối thoại, liên minh này củng cố tư duy "răn đe bằng sức mạnh tuyệt đối". Tuy nhiên, sự ra đời của AUKUS cũng cần được nhìn nhận từ một thực tế khách quan, một phản ứng tự vệ tự nhiên trước sự thay đổi hiện trạng ở Biển Đông cũng như ở eo biển Đài Loan.
Các hiệp ước tương trợ song phương: Thay vì các liên minh đa phương cồng kềnh, các cường quốc đang ưu tiên các thỏa thuận "tay đôi" linh hoạt và thực dụng hơn. Điều này tạo ra một mạng lưới quân sự chằng chịt, nơi một đốm lửa nhỏ ở một khu vực có thể ngay lập tức kích hoạt hiệu ứng dây chuyền trên toàn cầu.
3. Vai trò của các "Cường quốc tầm trung" giữa dòng nước xiết - Cách các quốc gia này chọn phe hoặc tự vũ trang để bảo vệ lợi ích trong thế giới đa cực
Trong một thế giới bị xẻ dọc bởi các khối quân sự, các cường quốc tầm trung (như Nhật Bản, Hàn Quốc, Ba Lan, hay các quốc gia tại Đông Nam Á) đang đứng trước những lựa chọn mang tính sống còn.
Chiến lược "Tự vũ trang": Nhận ra rằng các cam kết bảo vệ từ bên ngoài có thể thay đổi tùy theo nhiệm kỳ chính trị, nhiều quốc gia tầm trung đã đẩy mạnh chi tiêu quốc phòng ở mức kỷ lục, tự phát triển năng lực răn đe riêng (như tên lửa tầm xa và tàu ngầm). Các quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê Út, Hàn Quốc và Indonesia đang xây dựng năng lực quân sự đáng gờm để không phải hoàn toàn dựa vào bất kỳ siêu cường nào:
(1) Thổ Nhĩ Kỳ: IISS báo cáo Ankara đã xuất khẩu drone Bayraktar TB2 và các dòng UAV mới vượt mốc 5 tỷ USD vào năm 2025. Thổ Nhĩ Kỳ vừa là thành viên NATO, vừa giữ quan hệ thực dụng với Nga, đồng thời sử dụng quyền phủ quyết như một công cụ đàm phán chiến lược.
(2) Ả Rập Xê Út: Với mức chi tiêu quốc phòng 72 tỷ USD (đứng thứ 7 thế giới), Riyadh không chỉ mua vũ khí mà còn đa dạng hóa nguồn cung, từ tiêm kích F-35 của Mỹ đến J-35 của Trung Quốc, biến mình thành "người gác cổng" không thể thay thế tại eo biển Hormuz.
(3) Nhật Bản: Đã chính thức phá bỏ mọi rào cản hiến pháp để nâng ngân sách quốc phòng lên mức kỷ lục 2% GDP (khoảng 58 tỷ USD) (theo số liệu từ IISS 2026).
(4) Ba Lan: Trở thành quốc gia có tỷ lệ chi tiêu quân sự/GDP cao nhất NATO (gần 5%). Ngoài ra, theo Forecast International, các cường quốc tầm trung hiện kiểm soát 30% lượng khoáng sản chiến lược (lithium, cobalt). Họ sử dụng tài nguyên này để đổi lấy công nghệ quân sự đỉnh cao.
(5) Hàn Quốc, một "kho vũ khí của thế giới", hiện cung cấp 40% lượng chip bán dẫn toàn cầu và các dòng xe tăng K2 cho Đông Âu. Việc Hàn Quốc chọn phe hay giữ trung lập có thể làm tê liệt chuỗi cung ứng quân sự của bất kỳ khối nào. Đây chính là "Ngoại giao pháo hạm kiểu mới" của các nước tầm trung: Dùng điểm yếu kinh tế để chế ngự sức mạnh quân sự siêu cường.
Nghệ thuật chọn phe: Không còn giữ vị thế trung lập thụ động, các quốc gia này đang thực hiện một kiểu "trung lập tích cực" – tận dụng vị thế chiến lược để mặc cả với các siêu cường, hoặc chọn cách gắn chặt số phận với một liên minh để đổi lấy sự bảo trợ về an ninh.
Năm 2026, thế giới đang sống trong một nền hòa bình "vũ trang". Họng pháo vẫn chưa khai hỏa, nhưng chúng luôn được nạp đạn và hướng về phía đối phương. Hòa bình lúc này không phải là sự vắng bóng của xung đột, mà là sự kiềm chế mong manh trước sức nặng của những kho vũ khí khổng lồ.
Nguyễn Đình Thiện - Nguyễn Thị Hoài Thu - Phạm Thị Bích Ngọc
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
- IISS (2026) The Military Balance 2026: Global Defence Spending Analysis. International Institute for Strategic Studies. Available at: https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2026/the-military-balance-2026/ (Accessed: March 2026).
- SIPRI (2025) Trends in World Military Expenditure, 2024. Stockholm International Peace Research Institute. Available at: https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf (Accessed: March 2026).
- United Nations (2026) General Assembly Marks Fourth Anniversary of War in Ukraine. Press release. Available at: https://press.un.org/en/2026/ga12752.doc.htm (Accessed: March 2026).
- Defence24 (2026) Global military balance in 2026. Defence24.com. Available at: https://defence24.com/armed-forces/global-military-balance-in-2026 (Accessed: March 2026).