Giai đoạn 2013-2020 trong quan hệ Mỹ-Iran có thể ví như một chuyến tàu lượn siêu tốc: Bắt đầu bằng những nụ cười ngoại giao lịch sử tại Vienna, nhưng lại kết thúc bằng những tiếng nổ của tên lửa và máy bay không người lái. Đây là thời kỳ của những hy vọng hòa bình lớn lao nhất, nhưng cũng là lúc sự đổ vỡ trở nên tàn khốc nhất.

Nhóm tác giả tổng hợp từ nguồn Congressional Research Service.

(2021). Iran sanctions (RS20871). https://crsreports.congress.gov/product/pdf/RS/RS20871.

1. Giai đoạn 2013-2015 - "Cành ô liu" và Thỏa thuận lịch sử JCPOA

Mùa thu năm 2013, thế giới ngỡ ngàng trước một tín hiệu phát đi từ New York. Sau hơn ba thập kỷ đối đầu rực lửa, một "cành ô liu" đã được chìa ra, mở đầu cho một thời kỳ mà giới quan sát gọi là "mùa xuân ngoại giao" ngắn ngủi.

Sự thay đổi bắt đầu từ các cuộc bầu cử. Tại Mỹ, Tổng thống Barack Obama muốn xoay trục khỏi các cuộc chiến sa lầy ở Trung Đông. Tại Iran, vị tổng thống thực dụng Hassan Rouhani lên nắm quyền với hứa hẹn cải thiện kinh tế.

Cú điện thoại phá băng (2013): Theo hồ sơ của Council on Foreign Relations (CFR), đây là lần tương tác trực tiếp đầu tiên giữa hai nguyên thủ quốc gia Mỹ và Iran trong hơn 30 năm. Một hành động nhỏ nhưng mang tính biểu tượng khổng lồ, là lời khẳng định: Ngoại giao không phải là điều không thể. Tại Tehran, Rouhani đã đặt nền móng cho một tiến trình thay đổi cục diện Trung Đông.

Ký kết JCPOA: Bản giao hưởng của những con số và sự thỏa hiệp. Sau cú điện thoại lịch sử là 20 tháng đàm phán nghẹt thở tại những căn phòng sang trọng ở Vienna và Lausanne. Các nhà ngoại giao kỳ cựu như John Kerry và Javad Zarif đã phải đối mặt với những bất đồng tưởng chừng không thể hàn gắn. Cuối cùng, vào ngày 14/07/2015, Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) ra đời - một kiệt tác của sự thỏa hiệp đa phương.

Về phía Iran: Tehran chấp nhận những hạn chế khắc nghiệt chưa từng có. Theo tư liệu từ The Wall Street Journal (WSJ), Iran đồng ý cắt giảm 98% kho dự trữ Uranium làm giàu, tháo dỡ hàng nghìn máy ly tâm và đổ bê tông vào lõi lò phản ứng nước nặng Arak. Quan trọng hơn, họ chấp nhận sự giám sát "mọi lúc, mọi nơi" của IAEA. Mục tiêu là kéo dài "thời gian bùng phát" (breakout time) để chế tạo bom hạt nhân từ vài tháng lên ít nhất một năm.

Về phía Mỹ và thế giới: Đổi lại những nhượng bộ về kỹ thuật, Iran nhận được sự cứu rỗi về kinh tế. Các lệnh trừng phạt đa tầng của Liên Hợp Quốc, EU và Mỹ được dỡ bỏ. Tehran được kết nối lại với hệ thống tài chính quốc tế (SWIFT) và được phép xuất khẩu dầu mỏ - huyết mạch của quốc gia.

Sau khi JCPOA có hiệu lực năm 2016, kinh tế Iran tăng trưởng mạnh nhờ sự phục hồi của xuất khẩu dầu và việc dỡ bỏ các hạn chế thương mại. Theo báo cáo của Congressional Research Service (CRS), việc dỡ bỏ trừng phạt đã cho phép Iran tiếp cận trở lại các thị trường tài chính và dầu mỏ quốc tế. Xuất khẩu dầu của Iran nhanh chóng phục hồi lên khoảng 2,5 triệu thùng/ngày vào năm 2016 - 2017, gần đạt mức trước các vòng trừng phạt trước đó.

Một hy vọng chưa trọn vẹn: Trong khoảnh khắc ấy, thế giới tin rằng một kỷ nguyên mới đã mở ra. Những tập đoàn đa quốc gia như Boeing và Airbus bắt đầu ký kết những hợp đồng tỷ đô với Tehran. Giới trẻ Iran đổ ra đường ăn mừng, tin rằng sự cô lập đã kết thúc. Ngoại giao đã chiến thắng tiếng súng, và Trung Đông dường như đang đứng trước một bình minh mới của sự ổn định.

2. Giai đoạn 2017-2018 - Sự xuất hiện của Donald Trump cùng "Nhát dao" chém vào thỏa thuận

Tuy nhiên, "bình minh" đó đã nhanh chóng bị che phủ bởi những đám mây đen từ Washington. Sự xuất hiện của Donald Trump với học thuyết "Nước Mỹ trên hết" đã đảo lộn mọi tính toán ngoại giao trước đó.

Cuộc rút lui đơn phương: Khi niềm tin bị xé nát

Tháng 05/2018, Donald Trump chính thức ký sắc lệnh rút Mỹ khỏi JCPOA, gọi đây là "thỏa thuận tồi tệ nhất lịch sử". Lý lẽ của Trump rất rõ ràng: JCPOA quá lỏng lẻo vì không kiềm chế được chương trình tên lửa đạn đạo của Iran và không ngăn chặn được tầm ảnh hưởng của Tehran tại Syria, Yemen hay Lebanon. Theo phân tích của CNN, hành động này giống như một "nhát dao" đâm thẳng vào nỗ lực xây dựng lòng tin giữa hai nước. Bất chấp sự phản đối quyết liệt từ các đồng minh châu Âu và xác nhận của IAEA rằng Iran vẫn đang tuân thủ, Mỹ vẫn kiên quyết rời bỏ bàn tiệc ngoại giao.

Chiến dịch "Áp lực tối đa": Cuộc chiến kinh tế không tiếng súng

Ngay sau khi rút lui, Washington triển khai chiến dịch "Áp lực tối đa" (Maximum Pressure). Đây không chỉ là trừng phạt, mà là một cuộc bao vây kinh tế tổng lực. Mỹ nhắm thẳng vào ngành dầu mỏ - trụ cột của nền kinh tế Iran với mục tiêu đưa xuất khẩu của Iran về mức "con số không". Theo phân tích của Center for Strategic and International Studies (CSIS), ngay trước khi Mỹ rút khỏi JCPOA, xuất khẩu dầu của Iran thậm chí đạt khoảng 2.8 triệu thùng/ngày vào tháng 4 năm 2018. Tuy nhiên, theo các phân tích chiến lược, đến tháng 5 năm 2020 lượng dầu xuất khẩu của Iran đã giảm xuống dưới 500.000 thùng/ngày, đánh dấu mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ. Đồng rial của Iran mất giá kỷ lục, GDP giảm khoảng 6% trong năm 2018 và tiếp tục giảm thêm trong các năm sau đó, lạm phát tăng phi mã, lên hơn 40% vào năm 2019. Người dân Iran bắt đầu cảm nhận được sự cay đắng của việc bị cô lập một lần nữa Để đạt được những con số sụt giảm khốc liệt trên, Mỹ áp dụng cơ chế trừng phạt đa tầng: (1) Trừng phạt dầu mỏ: Hạn chế xuất khẩu, giao dịch tài chính, bảo hiểm và vận chuyển dầu. (2) Trừng phạt tài chính: Loại các ngân hàng Iran khỏi hệ thống SWIFT quốc tế. (3) Trừng phạt thứ cấp (Secondary Sanctions): Đây là công cụ mạnh nhất. Theo CRS, chính sách này buộc các công ty châu Âu và châu Á phải chấm dứt làm ăn với Iran nếu không muốn bị loại khỏi thị trường Mỹ.

Bảng 1. Các chỉ số kinh tế chính của Iran (2016 - 2020)

Mục tiêu của D.Trump rất thực dụng: Bóp nghẹt kinh tế để buộc Iran phải quay lại bàn đàm phán trong tâm thế kẻ bại trận, nhằm ký kết một thỏa thuận mới khắt khe hơn. Nhưng lịch sử đã chứng minh, áp lực càng lớn, sự kháng cự càng mãnh liệt.

3. Giai đoạn 2019-2020 - Từ "Áp lực tối đa" đến miệng hố chiến tranh

Khi ngoại giao im tiếng, súng đạn bắt đầu lên tiếng. Giai đoạn 2019-2020 chứng kiến quan hệ Mỹ-Iran rơi xuống đáy vực, nơi mà một sai lầm nhỏ dẫn đến những phản ứng quyết liệt trên thực địa:

Sự cố Vịnh Oman và "bóng ma" Global Hawk

Sức ép kinh tế khiến Iran thay đổi chiến thuật từ "kiên nhẫn chiến lược" sang "phản kháng tích cực". Mùa hè năm 2019, eo biển Hormuz - yết hầu năng lượng thế giới - trở nên nóng bỏng với các vụ tấn công tàu dầu bí ẩn. Đỉnh điểm là vào tháng 06/2019, Iran bắn hạ một máy bay không người lái Global Hawk trị giá 130 triệu USD của Mỹ với cáo buộc xâm phạm không phận. Theo NPR, Tổng thống Trump đã ra lệnh không kích trả đũa nhưng hủy bỏ chỉ 10 phút trước khi khai hỏa vì lo ngại thương vong về người. Đây là giây phút mà thế giới đã thực sự đứng bên bờ vực thẳm.

Vụ ám sát Tướng Qasem Soleimani: Đỉnh điểm của sự đau đớn

Ngày 03/01/2020, một vụ nổ kinh hoàng tại sân bay Baghdad đã thay đổi vĩnh viễn cuộc chơi. Mỹ sử dụng UAV hạ sát Tướng Qasem Soleimani - tư lệnh lực lượng Quds, người được coi là "kiến trúc sư" cho tầm ảnh hưởng của Iran tại Trung Đông. Theo bài phân tích trên Al Jazeera, đây không chỉ là một vụ ám sát quân sự; đó là một đòn tấn công vào lòng tự trọng quốc gia của Iran. Soleimani không chỉ là một vị tướng, ông là một biểu tượng. Việc hạ sát ông đã xóa bỏ mọi quy tắc ngầm về sự kiềm chế giữa hai quốc gia.

Màn đáp trả Ain al-Asad: Tên lửa đạn đạo và lằn ranh đỏ

Chưa đầy một tuần sau, Iran đáp trả bằng một chiến dịch mang tên "Tướng Soleimani". Hàng chục tên lửa đạn đạo được phóng trực tiếp từ lãnh thổ Iran vào căn cứ không quân Ain al-Asad của Mỹ tại Iraq. Đây là lần đầu tiên Iran trực tiếp tấn công quân đội Mỹ kể từ năm 1979. Mặc dù không có binh sĩ Mỹ nào thiệt mạng trực tiếp (nhưng hàng trăm người bị chấn thương não), đòn tấn công này đã gửi đi một thông điệp đanh thép: Iran sẵn sàng đối đầu trực diện nếu bị dồn vào đường cùng.

Giai đoạn 2013-2020 cho thấy một chu kỳ đặc biệt trong quan hệ Mỹ-Iran: từ hy vọng hòa giải đến nguy cơ chiến tranh. Những gì bắt đầu bằng một nụ cười ngoại giao tại Vienna đã khép lại trong đám mây bụi của tên lửa tại Iraq, biến mọi thành quả của một thập kỷ đàm phán thành mây khói.

Thỏa thuận JCPOA từng được xem là một thành công lớn của ngoại giao đa phương và là mô hình kiểu mẫu cho việc giải quyết các tranh chấp hạt nhân thông qua đàm phán. Tuy nhiên, sự sụp đổ của thỏa thuận này đã cho thấy mức độ mong manh của các cấu trúc ngoại giao trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt. (1) Về phía Mỹ: Chính sách "Áp lực tối đa" đã thành công trong việc làm kiệt quệ kinh tế Iran nhưng thất bại hoàn toàn trong việc khuất phục ý chí của giới lãnh đạo Tehran. Ngược lại, nó đã vô tình đẩy Iran tiến gần hơn bao giờ hết tới ngưỡng vũ khí hạt nhân. (2) Về phía Iran: Sự rút lui đơn phương của Mỹ đã để lại một bài học đắt giá, củng cố niềm tin sâu sắc của phe cứng rắn tại Tehran rằng Washington không bao giờ là một đối tác đáng tin cậy đối với các cam kết quốc tế.

Những diễn biến trong giai đoạn này cũng đặt ra câu hỏi lớn về tương lai của cơ chế không phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu. Nếu các thỏa thuận quốc tế có thể bị đảo ngược một cách dễ dàng bởi những thay đổi chính trị trong nội bộ một quốc gia, khả năng duy trì các cam kết dài hạn sẽ trở nên vô cùng khó khăn. Do đó, câu chuyện về JCPOA không chỉ là câu chuyện của riêng quan hệ Mỹ-Iran, mà còn là một bài học xương máu về giới hạn của ngoại giao trong một thế giới ngày càng phân cực. Hệ quả của sự vỡ vụn này khép lại với một Trung Đông bất ổn hơn bao giờ hết, nơi mà "ngoại giao tiếng súng" đã thay thế hoàn toàn cho những bàn đàm phán. Đó chính là cái giá đắt đỏ mà thế giới đang phải trả vào tháng 02/2026 - thời điểm mà các báo cáo từ The Guardian cho thấy sự thù địch đã biến thành những đòn không kích hủy diệt. Khi lòng tin bị xé nát, nền hòa bình chỉ còn là một khái niệm xa xỉ được neo trên họng súng của tất cả những bên đối đầu.

Nguyễn Đình Thiện

Nguyễn Thị Hoài Thu

Phạm Thị Bích Ngọc

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Congressional Research Service. (2021). Iran sanctions (RS20871).

https://crsreports.congress.gov/product/pdf/RS/RS20871

2. Council on Foreign Relations. (2024). U.S. relations with Iran: Timeline.

https://www.cfr.org/timelines/us-relations-iran

3. The Wall Street Journal. (2024). U.S.-Iran relations: A timeline.

https://www.wsj.com/world/middle-east/us-iran-relations-history-timeline-739a7e0c

4. NPR. (2026, March 2). U.S.-Iran relations: From coup to nuclear tensions.

https://www.npr.org/2026/03/02/nx-s1-5731590/us-iran-relations-history-coup-revolution-nuclear

5. The Guardian. (2026, March 6). Iran-backed militias in Iraq launch attacks amid rising tensions.

https://www.theguardian.com/world/2026/mar/06/iran-backed-militias-iraq-attacks-us-israel

6. Al Jazeera. (2026, March 6). Iran live: Regional tensions and Gulf security developments.

https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/6/iran-live-trump-says-iran-being-demolished-tehran-keeps-up-gulf-attacks

7. CNN. (2025). U.S.-Iran conflict timeline.

https://edition.cnn.com/interactive/2025/06/world/us-iran-conflict-timeline-dg/