Chiến lược mới năm 2022 của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương

Từ ngày 28-30.6.2022, Hội nghị thượng đỉnh của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) diễn ra tại Thủ đô Madrid - Tây Ban Nha với sự tham dự của lãnh đạo các nước thành viên đã đề ra Chiến lược mới 2022. Đây được coi là sự kiện mang tính bước ngoặt của khối với nhiều quyết sách quan trọng, nổi bật là sự thống nhất về khái niệm Chiến lược mới, cải tổ lực lượng phản ứng nhanh và mời Thụy Điển, Phần Lan gia nhập liên minh này.

 1. Quá trình hình thành NATO

Sau Chiến tranh thế giới thứ 2, tháng 03.1948, 5 nước Tây Âu gồm Anh, Pháp, Bỉ, Hà Lan và Luxembourg ký Hiệp định Brussels thành lập Liên minh Tây Âu, được coi là hạt nhân để hình thành Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) sau này. Tháng 07.1948, Thượng nghị viện Mỹ thông qua Nghị quyết Vandenberg (Vandenberg Resolution), được coi là “bước tiến lớn nhất” nhằm đi tới việc thành lập NATO. Sau khi Nghị quyết Vandenberg được Thượng viện Mỹ thông qua, Mỹ đã mời đại diện các nước tham gia Hiệp nghị Brussels và Canada tới Washington để thảo luận về việc thành lập một khối liên minh quân sự ở khu vực Bắc Đại Tây Dương. Cuộc thương lượng này kéo dài từ tháng 07.1948-03.1949, Chính phủ các nước Bồ Đào Nha, Đan Mạch, Iceland, Italy và Na Uy chính thức nhận lời tham gia khối quân sự này.

Ngày 04.04.1949, bản “Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương” (North Atlantic Treaty Organization) được chính thức ký kết tại Washington và có hiệu lực từ ngày 24.04.1949 với 12 nước tham gia ban đầu gồm: Mỹ, Anh, Pháp, Bỉ, Hà Lan, Luxembourg, Canada, Đan Mạch, Iceland, Na Uy, Italy và Bồ Đào Nha. Hiệp định qui định, các quốc gia sẽ giúp đỡ lẫn nhau khi một nước nào bị xâm lăng và Mỹ sẽ cung cấp vũ khí cho các nước trong khối. Mục đích ban đầu của NATO là trở thành “đối trọng” với Hiệp ước Warzsawa của các nước xã hội chủ nghĩa và nhằm kiềm chế ảnh hưởng từ Liên Xô.

2. Mục đích không còn, nhưng NATO vẫn tiếp tục mở rộng

Sau khi Liên Xô tan rã năm 1991, theo Cương lĩnh của NATO, tổ chức này không còn lý do tồn tại. Tuy nhiên, với tham vọng toàn cầu, Mỹ và các nước phương Tây đã tiếp tục duy trì, phát triển, mở rộng phạm vi hoạt động của khối này với chiến lược “Đông tiến”, mở rộng vùng ảnh hưởng của mình sang không gian hậu xô viết. Trong vòng 20 năm, 14 nước từng trong vòng ảnh hưởng của Nga nhiều thập kỷ, lần lượt ngả về phương Tây, gia nhập NATO. Với việc mở rộng kết nạp thành viên, NATO đã triển khai các kế hoạch đưa vũ khí trang bị kỹ thuật quân sự đến các nước ở Đông Âu và thiết lập các cơ sở của Hệ thống phòng thủ tên lửa (NMD) giáp biên giới Nga với lý do đối phó với những bất ổn về an ninh ở phía Đông. Kế hoạch mở rộng về phía Đông của NATO bị Nga phản đối coi như một hành động tạo ra “cuộc khủng hoảng sâu sắc và có hệ thống”.

Không những thế, theo giới nghiên cứu quốc tế, NATO còn dần được chuyển đổi thành công cụ quân sự toàn cầu, đồng thời là phương tiện để Mỹ mở rộng ảnh hưởng và thể hiện sức mạnh. Thông qua can dự quân sự trực tiếp vào hai cuộc chiến tranh nóng: Không kích Serbia (1999) và cuộc chiến tại Afghanistan (2001), hoạt động của tổ chức đã vượt qua phạm vi Bắc Đại Tây Dương, lan rộng ra toàn thế giới.

Nếu từ khi thành lập (1949) đến năm 1982, tổ chức này chỉ kết nạp thêm 4 thành viên, thì từ thập niên 90 của thế kỷ XX, khi mà “đối trọng” Liên Xô không còn, NATO lại nhanh chóng mở rộng, sáp nhập ồ ạt các thành viên ở Đông Âu, bắt đầu từ Ba Lan, Hungary và Cộng hòa Czech. Tổ chức này sau đó tăng lên 26 nước vào năm 2004; 28 vào năm 2009; 29 nước vào năm 2017; 30 thành viên vào năm 2020 (năm 2022 có thể là 32 sau khi hoàn tất việc kết nạp Phần Lan và Thụy Điển).

Việc Nga cho rằng Ukraine khẳng định nguyện vọng và tìm mọi cách gia nhập liên minh quân sự phương Tây (được nêu trong Hiến pháp Ukraine) là “lằn ranh đỏ” không được phép vượt qua vì điều này đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia Nga. Các đợt mở rộng đều tiến về sườn phía Đông của khối, kéo theo đó là việc thiết lập các căn cứ quân sự mới và bố trí quân đội tại các nước Đông Âu giáp biên giới Nga. Đương nhiên, những đợt mở rộng này của NATO khiến nước Nga có cảm giác bất an và coi đây là “sự bội ước”. Bởi, theo giới nghiên cứu, từ đầu năm 1990, Ngoại trưởng Mỹ khi đó James Baker dưới thời chính quyền Tổng thống H.W.Bush đã cam kết với Liên Xô là NATO sẽ “không tiến về phía Đông dù chỉ một inch”. Cũng theo một thỏa thuận được NATO và Nga ký năm 1997, trên lãnh thổ các thành viên mới của NATO không được phép bố trí lực lượng chiến đấu dài hạn.

Điều đáng nói là mọi sự mở rộng của NATO đều hướng sang phía Đông - nơi có biên giới với Nga, thiết lập các cơ sở của Hệ thống phòng thủ tên lửa tại các nước Đông Âu, tăng cường hiện diện quân sự tại Baltic… đều bị Moskva coi là mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh quốc gia. NATO và Nga vì thế luôn trong tình trạng nghi kỵ, dè chừng nhau, thực sự hai bên đã bước vào cuộc đối đầu mới – phiên bản “Chiến tranh Lạnh 2.0”.

Gần đây nhất, từ cuối năm 2021, vấn đề mở rộng hoạt động của NATO và triển khai vũ khí hạng nặng gần biên giới Nga cùng sự hỗ trợ quân sự của các nước phương Tây cho Ukraine đã một lần nữa khiến quan hệ giữa Nga và NATO trở nên căng thẳng. Trong khi Nga cáo buộc NATO tìm cách mở rộng về phía Đông và đưa vũ khí vào lãnh thổ Ukraine, đe dọa trực tiếp đến an ninh của Nga, thì NATO lại luôn úp mở: Chỉ có Ukraine và 30 quốc gia NATO mới có thể quyết định Ukraine có trở thành thành viên của khối hay không. Những căng thẳng này ngày càng leo thang hơn khi Nga triển khai chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine từ ngày 24.02.2022. Và đến nay, cuộc xung đột quân sự Nga-Ukraine vẫn chưa thể có hồi kết.

Ngày 18.05.2022, hai nước Phần Lan và Thụy Điển chính thức nộp đơn xin gia nhập NATO được xem là một trong những thay đổi lớn nhất đối với cấu trúc an ninh của châu Âu trong nhiều thập kỷ, phản ánh sự thay đổi quan trọng về lập trường tại khu vực Bắc Âu kể từ khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine. Đáp lại, tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Madrid vừa qua, các nhà lãnh đạo NATO đã nhất trí “mời” Phần Lan và Thụy Ðiển gia nhập liên minh khiến đường biên giới giữa NATO với Nga kéo dài gấp đôi (dài thêm hơn 1600 km). Khi Thụy điển và Phần Lan tham gia liên minh quân sự, giới phân tích quốc tế ví von, Biển Baltic sẽ thực sự trở thành một “hồ nước NATO”, giáp ranh với 8 quốc gia thành viên, cùng hệ thống phòng không và tên lửa tích hợp liên kết. Việc tập trung quân lớn và xây dựng các căn cứ quân sự của NATO sát biên giới Nga được xem là mối đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh của Nga. Mặc dù Tổng thống Nga Vladimir Putin bày tỏ, Nga “không bận tâm” về việc Phần Lan và Thụy Ðiển gia nhập NATO, song cảnh báo Moskva sẽ “phản ứng tương xứng” trước bất kỳ mối đe dọa nào. Phía Nga cho rằng việc NATO mở rộng biên giới, kết nạp thêm Phần Lan, Thuỵ Điển sẽ chỉ làm môi trường an ninh tại châu Âu ngày càng thêm bất ổn.

3. Đến Chiến lược mới của NATO năm 2022

Từ 28-30.6.2022, Hội nghị thượng đỉnh NATO diễn ra tại Madrid, Tây Ban Nha với sự tham dự của lãnh đạo các nước thành viên được coi là sự kiện mang tính bước ngoặt của khối với việc đề ra Chiến lược mới 2022 cùng nhiều quyết sách quan trọng. Trong đó, nổi bật là sự thống nhất về khái niệm Chiến lược mới, cải tổ lực lượng phản ứng nhanh và nhất trí mời Thụy Điển và Phần Lan gia nhập liên minh quân sự này.

Nhiệm vụ cốt lõi và xác định các mối đe dọa trong khái niệm Chiến lược mới 2022

Chiến lược mới 2022 của NATO xác định 3 nhiệm vụ cốt lõi, gồm: Răn đe và phòng thủ; phòng ngừa và quản lý khủng hoảng; và an ninh hợp tác. Chiến lược mới 2022 nhấn mạnh: “Chúng tôi nhắc lại cam kết kiên định của mình với Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương và cam kết bảo vệ lẫn nhau khỏi tất cả các mối đe dọa, bất kể chúng bắt nguồn từ đâu”. Các mối đe dọa NATO xác định gồm:       

Coi Nga là mối đe dọa an ninh châu Âu và thế giới

Trong Chiến lược mới 2022, NATO đánh giá: “Thế giới giờ đây đầy rẫy những sự cạnh tranh và không thể đoán trước. Cuộc tấn công của Nga vào Ukraine đã phá vỡ hòa bình và làm thay đổi nghiêm trọng môi trường an ninh”. Chiến lược mới 2022 của NATO cũng cáo buộc: “Hành vi của Moskva phản ánh một mô hình các hành động gây hấn của Nga chống lại các nước láng giềng và cộng đồng xuyên Đại Tây Dương nói chung”.

Cho đến trước khi NATO đưa ra Chiến lược mới 2022, Nga vẫn được đánh giá là quốc gia “không có bất kỳ mối đe dọa nào” với NATO. Thậm chí, quan hệ giữa hai bên còn được mô tả là mang “tầm quan trọng chiến lược”. Tuy nhiên, trong Chiến lược mới NATO 2022, Nga được hiểu là “mối đe dọa trực tiếp” có khả năng tấn công bất kỳ quốc gia thành viên nào trong NATO. Căng thẳng hai bên đặt an ninh toàn cầu trước nhiều rủi ro, nhất là châu Âu bị biến thành “quả bom hạt nhân” chỉ chờ bấm nút. Mọi toan tính sai lầm hay nóng vội đều có nguy cơ leo thang thành đối đầu quân sự, khi Nga và NATO sở hữu hơn 90% kho vũ khí hạt nhân của thế giới.

Trong Chiến lược mới, NATO lần đầu tiên coi Trung Quốc là mối đe dọa mang tính hệ thống”.

Chiến lược mới 2022, NATO nhấn mạnh: “Những tham vọng được Trung Quốc đưa ra và các chính sách uy hiếp của nước này thách thức các lợi ích, an ninh và giá trị của NATO. Trung Quốc sử dụng một loạt công cụ chính trị, kinh tế và quân sự để gia tăng dấu ấn toàn cầu và phô trương sức mạnh, đồng thời vẫn tỏ ra mơ hồ trong chiến lược, ý định và hoạt động tăng cường quân sự của mình. Các hoạt động đa hình thái và hoạt động mạng có hại của Trung Quốc, cũng như luận điệu đối đầu và thông tin sai lệch mà nước này đưa ra, nhắm mục tiêu vào các nước đồng minh và gây tổn hại đến an ninh của NATO”; và “Chúng tôi sẽ thúc đẩy nhận thức chung, nâng cao khả năng phục hồi và sự chuẩn bị sẵn sàng, đồng thời phòng vệ trước các chiến thuật mang tính uy hiếp và những nỗ lực của Trung Quốc nhằm chia rẽ NATO. Chúng tôi sẽ đứng lên bảo vệ các giá trị chung và trật tự quốc tế dựa trên quy tắc, bao gồm cả quyền tự do hàng hải”.

Lo ngại đe dọa từ việc đầu tư phát triển vũ khí “không minh bạch” của các nước thù địch.

Chiến lược mới 2022 của NATO nhận định: Iran và Triều Tiên tiếp tục phát triển các chương trình hạt nhân và tên lửa của họ. Syria, Triều Tiên và Nga, cùng với các bên tham gia ngoài nhà nước, đã viện tới vũ khí hóa học. Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng kho vũ khí hạt nhân và phát triển các hệ thống phóng ngày càng tinh vi, mà không gia tăng tính minh bạch hay tham gia có thiện chí vào việc kiểm soát vũ khí hoặc giảm thiểu rủi ro.

Những đánh giá và nhận định của NATO sẽ trở thành chất keo liên kết các nước của phe đối định lại với nhau, hình thành lên một liên minh mới. Cục diện thế giới sẽ quay lại trạng thái 2 cực trước khi hình thành đa cực.

Cam kết tăng lực lượng và chi tiêu của Khối

Theo các nguồn thạo tin, chiến lược mới bao gồm việc mở rộng quy mô lực lượng phản ứng nhanh của NATO lên tới hơn 300.000 binh sĩ. Theo Tổng thư ký NATO Jens Stoltenberg, NATO sẽ mở rộng quy mô các nhóm chiến đấu lên cấp lữ đoàn và tăng tăng số lượng lực lượng sẵn sàng chiến đấu từ 40.000 người hiện nay lên hơn 300.000 người, đồng thời NATO cũng sẽ tăng cường khả năng tiếp viện trong khủng hoảng và xung đột. Việc tăng cường các đơn vị quân đội cũng sẽ bao gồm nhiều thiết bị định vị hơn, dự trữ quân nhu, khả năng triển khai tiền tuyến nhiều hơn, các kế hoạch phòng thủ được nâng cấp và tăng cường khả năng chỉ huy và kiểm soát. Số binh sĩ tăng cường sẽ tập trận cùng với lực lượng phòng thủ nội địa và sẽ làm quen với địa hình, cơ sở vật chất của địa phương cùng các kho dự trữ được bố trí sẵn. Các biện pháp này kết hợp lại sẽ tạo thành cuộc cải tổ lớn nhất về khả năng phòng thủ và sự hiện diện tập thể của liên minh quân sự kể từ Chiến tranh Lạnh.

Về chi tiêu của khối: Các nước thành viên NATO đã cam kết dành 2% GDP của họ cho chi tiêu quốc phòng vào năm 2024, nhưng chỉ 09 trong số 30 thành viên đạt được mục tiêu này vào năm 2022 gồm Hy Lạp, Mỹ, Ba Lan, Litva, Estonia, Vương quốc Anh, Latvia, Croatia và Slovakia. Theo dữ liệu được NATO công bố hôm 27.06.2022, chi tiêu cho quốc phòng của Pháp hiện ở mức 1,90%, Italy 1,54%, Đức 1,44% và Tây Ban Nha 1,01%, còn Luxembourg chỉ là 0,58%.

Cam kết bảo vệ môi trường

Đề cập đến bảo vệ môi trường được xem là một trong những điểm “nhấn nhá” nhằm làm mềm hóa mức độ căng thẳng của những nội dung khác trong Chiến lược mới NATO 2022. Tổng Thư ký NATO Jens Stoltenberg cho biết khối này đặt mục tiêu đến năm 2030 cắt giảm ít nhất 45% lượng khí phát thải dân sự cũng như quân sự và trung hòa khí thải CO2 vào năm 2050. Theo ông Stoltenberg, việc quân đội của các nước trong NATO tham gia kế hoạch này sẽ không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn cải thiện phương tiện vận tải quân sự vì trong tương lai, các phương tiện vận tải quân sự tân tiến nhất và các lực lượng vũ trang có sức bền bỉ nhất sẽ là những phương tiện và những lực lượng không phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Lời kết

Như vậy, Chiến lược mới 2022 của NATO đã mở rộng từ an ninh quân sự đơn thuần sang những vấn đề thuộc về chính trị, xã hội và môi trường; phạm vi địa chiến lược cũng được xác định rộng hơn, từ Đại Tây Dương sang cả Thái Bình Dương và bao trùm trên toàn thế giới. Gốc rễ của vấn đề không chỉ là mối đe dọa từ Nga mà còn là sự thiếu niềm tin lẫn nhau giữa NATO với các quốc gia bị coi là thù địch. Đánh giá về Chiến lược mới 2022 của NATO, giới quan sát quốc tế bình luận: Khi niềm tin giữa hai bên không còn thì các hành động thù địch sẽ còn tiếp diễn đến chừng nào một trong hai bị thua cuộc hoặc buộc phải xuống thang. Đặc biệt, khi NATO công bố Chiến lược mới 2022, Nga đã tuyên bố cứng rắn sẽ đáp trả các động thái mở rộng của NATO ở Bắc Âu bằng cách đưa các tên lửa đạn đạo chiến thuật có khả năng mang đầu đạn hạt nhân Iskander-M tiến sát biên giới Phần Lan, Thuỵ Điển và bố trí các tên lửa mang đầu đạn hạt nhân tại Belarus. Việc mở rộng NATO theo nhiều nghĩa kể cả số lượng các nước được xem là đối địch cùng những hành động đáp trả của Nga khiến bầu không khí nặc mùi thuốc súng. Vậy nhưng, dường như các bên lại rất ít quan tâm đến nhận thức, đánh giá của nhau và đều chấp nhận leo thang căng thẳng đến cùng khiến cho đoạn kết của kịch bản có thể sẽ trở thành bi kịch của nhân loại.

Lời cảm ơn: Bài viết kế thừa kết quả nghiên cứu đề tài: Địa chiến lược Việt Nam trong chính sách của các nước lớn và những vấn đề đặt ra đối với lợi ích, an ninh quốc gia Việt Nam. Mã số: BNV.2021.T03.017.

Nguyễn Đình Thiện

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Khái niệm Chiến lược NATO năm 2022, TTXVN, ngày 15.07.2022; 

2. NATO và những lần mở rộng, TTXVN, ngày 07.07.2022;

3. Bước ngoặt tại hội nghị thượng đỉnh NATO 2022, TTXVN, ngày 30.06.2022;

4. Căng thẳng Nga-NATO tiếp tục gia tăng, TTXVN, ngày 18.02.2022. 

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Các tin khác

Xem nhiều nhất

Liên kết website