Trước năm 2017, nhận định về quan hệ Trung - Mỹ, giới bình luận quốc tế cho rằng: "Mỹ và Trung Quốc có thể hục hặc về chính trị, nhưng dòng chảy thương mại khổng lồ trị giá hàng trăm tỷ USD là sợi dây bảo hiểm giữ cho hai bên không bao giờ đổ vỡ". Theo đó, mối quan hệ thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc đã từng được ví như "viên đá tảng" giữ cho con thuyền song phương không bị lật giữa bão giông chính trị. Thế nhưng, thời đại của Tập Cận Bình đã chứng kiến một sự thật nghiệt ngã: kinh tế không còn là điểm tựa, mà đã biến thành vũ khí. Từ những phát súng thuế quan trực diện thời D. Trump cho đến chiến lược "Sân nhỏ, rào cao" nhằm phong tỏa tận gốc công nghệ bán dẫn và AI thời J. Biden, Washington đang ráo riết dựng lên một "bức tường lửa" để kìm hãm đối thủ. Kỳ 2 của loạt bài sẽ bóc tách chiến trường khốc liệt nhất hiện tại - nơi Mỹ quyết tâm bảo vệ ngôi vương công nghệ, còn Trung Quốc dốc toàn lực cho một cuộc "Vạn lý Trường chinh" mới để tự chủ và sinh tồn.
Tổng thống Donald Trump họp cùng Bộ trưởng Quốc phòng và Ngoại trưởng Mỹ (Ảnh: AFP).
1. Phát súng thuế quan và đòn nắn gân kinh tế đến từ Tổng thống Donald Trump (2017-2020)
Giai đoạn 2017-2020 dưới thời Tổng thống D. Trump đánh dấu một bước ngoặt mang tính phá hủy đối với nền tảng quan hệ Mỹ - Trung. Nếu như trước đó, hai nước vận hành theo trục "vừa hợp tác, vừa cạnh tranh", thì ông Trump đã dùng "phát súng thuế quan" để đưa hai siêu cường vào trạng thái đối đầu trực diện, lấy kinh tế làm vũ khí tối thượng nhằm "nắn gân" và ép buộc Bắc Kinh phải thay đổi cấu trúc phát triển. Ngòi nổ kích hỏa cho phát súng thuế quan là cáo buộc của Mỹ về việc Trung Quốc vi phạm sở hữu trí tuệ, ép buộc chuyển giao công nghệ, trợ cấp chính phủ cho các doanh nghiệp nhà nước và gây ra thâm hụt thương mại kỷ lục cho Mỹ. Với ý định khiến Trung Quốc không kịp trở tay, chính quyền D. Trump đã sử dụng chiến thuật quy mô leo thang dồn dập. Bắt đầu từ mức thuế đánh vào thép và nhôm năm 2018, Mỹ nhanh chóng mở rộng áp thuế trừng phạt lên từ 10% đến 25% đối với hơn 350 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc với mục tiêu giảm thâm hụt thương mại kỷ lục của Mỹ với Trung Quốc (lúc đó lên tới hơn 370 tỷ USD/năm). Tuy nhiên, đó chỉ là con số bề nổi, còn thực chất chiều sâu của vấn đề là Mỹ muốn đánh vào chiến lược “Made in China 2025”, buộc Trung Quốc phải chấm dứt các hành vi mà Mỹ gọi là "bất bình đẳng": ép buộc doanh nghiệp Mỹ chuyển giao công nghệ để đổi lấy quyền tiếp cận thị trường; tình trạng đánh cắp sở hữu trí tuệ; và các khoản trợ cấp khổng lồ của chính phủ Trung Quốc cho các doanh nghiệp nhà nước nhằm bóp méo thị trường toàn cầu.
Thuế quan chỉ là công cụ khơi mào, bản chất của giai đoạn này là một cuộc khảo nghiệm sức chịu đựng của nền kinh tế Trung Quốc dưới áp lực cực đại của Mỹ. Washington đã đồng thời tung ra nhiều đòn hiểm: (1) Tấn công vào các "Nhà công nghệ vô địch quốc gia" của Trung Quốc: Tháng 5/2019, Mỹ đưa tập đoàn công nghệ Huawei vào danh sách cấm các công ty Mỹ bán linh kiện và phần mềm (như chip và hệ điều hành Android) cho hãng này. Đây là đòn cảnh cáo cứng rắn chứng minh Mỹ sẵn sàng chặt đứt chuỗi cung ứng của bất kỳ gã khổng lồ công nghệ nào của Trung Quốc. (2) Vũ khí hóa thị trường tài chính: Mỹ dọa hủy niêm yết các công ty Trung Quốc trên sàn chứng khoán Mỹ nếu không tuân thủ các quy định về kiểm toán của Washington, đồng thời gán mác Trung Quốc là "quốc gia thao túng tiền tệ" vào năm 2019 khi Bắc Kinh để đồng Nhân dân tệ mất giá nhằm bù đắp thiệt hại do thuế quan.
2. Chiến lược "Sân nhỏ, rào cao" và cuộc chiến chíp bán dẫn của Tổng thống Joe Biden (2021-2025)
Khi bước vào Nhà Trắng, giới quan sát từng kỳ vọng với một J. Biden dáng vẻ ôn hòa sẽ hạ nhiệt quan hệ Mỹ - Trung sau kỷ nguyên D. Trump đầy bão táp. Thế nhưng, thực tế hoàn toàn ngược lại. Chính quyền Biden không những giữ nguyên các mức thuế quan của người tiền nhiệm mà còn nâng cấp cuộc đối đầu lên một tầm cao mới: tinh vi, hiểm hóc và mang tính triệt hạ hơn.
Khác với cách đánh thuế diện rộng, "gặp đâu đánh đó" mang tính thô ráp của D. Trump, Cố vấn An ninh quốc gia Mỹ Jake Sullivan đã định hình lại tư duy bao vây Trung Quốc bằng một triết lý có mục tiêu cực kỳ sắc bén: “Sân nhỏ, rào cao”.
"Sân nhỏ", Mỹ xác định một danh mục cốt lõi gồm các công nghệ lưỡng dụng then chốt - những thứ có khả năng quyết định vị thế siêu cường quân sự và kinh tế trong tương lai. Danh mục này bao gồm: chíp bán dẫn cao cấp, Trí tuệ nhân tạo (AI), Máy tính lượng tử và Công nghệ sinh học. Mỹ không tìm cách cắt đứt toàn bộ thương mại với Trung Quốc (bởi điều đó gây tự hại cho kinh tế Mỹ), họ chỉ khoanh vùng những "mạch máu" nhạy cảm nhất.
"Rào cao", một khi đã xác định được chiếc "sân nhỏ", Mỹ dựng lên những rào cản pháp lý, kỹ thuật và liên minh ở mức cao tối đa để đảm bảo Trung Quốc không thể tiếp cận, thẩm thấu hay sao chép được các công nghệ này. Cuộc chiến chíp bán dẫn trở thành đòn hiểm làm nghẹt thở chuỗi cung ứng. Được coi là "dầu mỏ của thế kỷ 21", chíp bán dẫn chính là bộ não của mọi thứ từ điện thoại thông minh, siêu máy tính cho đến tên lửa hành trình hạt nhân và tiêm kích F-35. Nhận thấy điểm yếu chí mạng của Trung Quốc là phụ thuộc vào công nghệ chế tạo chíp của phương Tây, Mỹ đã tung ra chuỗi đòn đánh mang tính triệt hạ: (1) Đạo luật CHIPS và Khoa học (2022): Mỹ chi hơn 52 tỷ USD để lôi kéo các gã khổng lồ đúc chíp như TSMC - Đài Loan, Samsung - Hàn Quốc và Intel xây dựng nhà máy ngay trên đất Mỹ. Điều khoản đi kèm rất rõ ràng: Bất kỳ công ty nào nhận tiền trợ cấp của Mỹ sẽ bị cấm mở rộng năng lực sản xuất chíp tiên tiến tại Trung Quốc trong vòng 10 năm. (2) Lệnh cấm vận toàn diện ngày 7/10/2022: Đây được coi là "tuyên ngôn chiến tranh công nghệ" của Washington. Mỹ cấm các công ty Mỹ bán chíp AI cao cấp (như các dòng chip của Nvidia) cho Trung Quốc. Khủng khiếp hơn, Mỹ áp dụng Quy tắc sản phẩm trực tiếp nước ngoài (FDPR): Bất kỳ công ty nào trên thế giới sử dụng phần mềm hoặc máy móc của Mỹ để làm chíp đều không được bán sản phẩm cao cấp cho Trung Quốc nếu không có giấy phép của Washington. (3) Tập hợp liên minh "Chip 4" và siết chặt vòng vây: Mỹ không hành động đơn độc. Washington gây áp lực, buộc Hà Lan (với tập đoàn ASML độc quyền máy quang khắc EUV) và Nhật Bản (với Tokyo Electron) phải đồng loạt cấm xuất khẩu các thiết bị sản xuất chíp tối tân sang Trung Quốc.
Bản chất cuộc chiến chíp bán dẫn của J. Biden không phải là để bảo vệ thị trường, mà là vũ khí hóa chuỗi cung ứng nhằm duy trì ưu thế chiến lược tuyệt đối của Mỹ. Trước đây, Mỹ chỉ cần chạy trước Trung Quốc "hai thế hệ" công nghệ. Nhưng dưới thời Biden, mục tiêu đã chuyển thành: Duy trì khoảng cách lớn nhất có thể và đóng băng năng lực công nghệ của Trung Quốc ở mức thấp nhất có thể. Mỹ chấp nhận để các tập đoàn của mình chịu thiệt hại hàng tỷ USD doanh thu ngắn hạn từ thị trường đại lục nhằm đổi lấy việc ngăn chặn quân đội Trung Quốc (PLA) hiện đại hóa bằng các thuật toán AI tiên tiến.
3. Đối sách của Trung Quốc với chiến lược "Tuần hoàn kép" và tự chủ bằng mọi giá
Để chống đỡ đòn thuế quan của D. Trump (2017-2020), Chủ tịch Tập Cận Bình sử dụng chiến thuật "Ăn miếng trả miếng" nhưng có tính toán. Bắc Kinh đáp trả thuế suất lên hơn 110 tỷ USD hàng hóa Mỹ, chủ yếu nhắm vào các mặt hàng nông sản có xuất xứ từ các bang nông nghiệp vốn là "sân nhà" cử tri của ông Trump để gây sức ép chính trị ngược với Washington. Để có thời gian chuẩn bị, Trung Quốc chấp nhận ký thỏa thuận (01/2020) cam kết mua thêm 200 tỷ USD hàng hóa Mỹ trong 2 năm và siết chặt bảo hộ sở hữu trí tuệ để đổi lấy việc Mỹ hoãn áp các đợt thuế mới. Như đã phân tích, thỏa thuận này thực chất chỉ là một "khoảng lặng hưu chiến" tạm thời để củng cố lại lực lượng và chiến thuật. Đại dịch Covid-19 bùng phát ngay sau đó đã khiến chuỗi cung ứng đứt gãy, và Trung Quốc không bao giờ thực hiện đủ hạn ngạch đã cam kết như lời cáo buộc của Mỹ và phương Tây.
Trước những đòn trừng phạt dồn dập từ thuế quan của D. Trump cho đến chiến lược “Sân nhỏ, rào cao” phong tỏa công nghệ của J. Biden, Bắc Kinh dưới sự chèo lái của Chủ tịch Tập Cận Bình đã không lựa chọn thỏa hiệp. Thay vào đó, Trung Quốc phản công bằng một chiến lược mang tính sống còn đối với vận mệnh quốc gia: Chiến lược "Tuần hoàn kép" và Canh bạc tự chủ công nghệ bằng mọi giá.
Chiến lược "Tuần hoàn kép" được Chủ tịch Tập Cận Bình đưa ra vào năm 2020, bao gồm hai vòng tuần hoàn: Tuần hoàn nội địa (kinh tế trong nước) và Tuần hoàn quốc tế (kinh tế đối ngoại). Trong đó, tuần hoàn nội địa đóng vai trò là "bánh lái" chủ đạo, còn tuần hoàn quốc tế là động lực bổ trợ. Đây được xem là đối sách cao tay của Bắc Kinh. Nhìn lại lịch sử cho thấy suốt hơn 30 năm, Trung Quốc giàu lên nhờ làm "công xưởng của thế giới", nhưng lại phụ thuộc nặng nề vào sức mua của Mỹ và châu Âu. Khi Mỹ dựng rào cản, Chủ tịch Tập quyết định xoay hướng chiến lược vào bên trong, tận dụng thị trường nội địa khổng lồ với hơn 1,4 tỷ dân và tầng lớp trung lưu đang bùng nổ (~400 triệu người). Mục tiêu là để nhu cầu tiêu dùng và chuỗi sản xuất trong nước tự nuôi sống lẫn nhau, giảm thiểu tối đa tổn thương khi bị cắt đứt với bên ngoài.
Đối với vòng tuần hoàn quốc tế, Trung Quốc không đóng cửa biên giới mà chủ động dịch chuyển trục thương mại. Thay vì tập trung vào thị trường Mỹ, Bắc Kinh đẩy mạnh giao thương với các quốc gia thuộc khối ASEAN - vốn đã trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc, và các nước dọc tuyến "Vành đai và Con đường" (BRI), Nga, Trung Đông và châu Phi.
Nếu "Tuần hoàn kép" là bộ khung kinh tế, thì tự chủ công nghệ chính là "trái tim" của chiến lược phản công. Chủ tịch Tập Cận Bình đã nhiều lần nhấn mạnh: Công nghệ cốt lõi là vũ khí tối thượng của quốc gia, không thể đi xin, đi mượn hay đi mua. Theo đó, Trung Quốc đã thực hiện (1) Vũ khí hóa nguồn lực quốc gia: Bắc Kinh đã hồi sinh mô hình quản lý tập trung để dồn tổng lực cho công nghệ. Chính phủ tung ra các gói cứu trợ trị giá hàng trăm tỷ USD để tài trợ cho các doanh nghiệp bán dẫn, AI và máy tính lượng tử. (2) Bẻ gãy thế bao vây chíp: Bị Mỹ cấm vận máy quang khắc tiên tiến (EUV) và các dòng chíp cao cấp, Trung Quốc chấp nhận “đốt tiền” và nhân lực trong các phòng thí nghiệm để tự nghiên cứu. Kết quả thực tế cho thấy sự kiên trì này đã đem lại trái ngọt: Sự hồi sinh của Huawei với các dòng smartphone tự chủ 100% công nghệ trong nước, hay việc các tập đoàn đúc chíp Trung Quốc (như SMIC) từng bước làm chủ quy trình sản xuất chíp tiến trình nhỏ mà không cần công nghệ Mỹ. (3) Tự chủ phần mềm và chuỗi cung ứng: Trung Quốc ráo riết thay thế các phần mềm quản lý, hệ điều hành (như Windows, Android) bằng các sản phẩm nội địa (như HarmonyOS của Huawei). Tất cả các mắt xích trong chuỗi sản xuất từ ô tô điện (EV), pin mặt trời đến hàng không dân dụng đều được yêu cầu "nội địa hóa" tối đa để tránh kịch bản bị Mỹ "rút phích cắm" đột ngột.
Đối sách của Bắc Kinh mang ý nghĩa của một canh bạc chiến lược có tính định đoạt. Nó chứa đựng cả cơ hội lớn lẫn những hệ lụy sâu sắc. Về cơ hội, đã giúp Trung Quốc duy trì được sự tự chủ chiến lược, không bị sụp đổ trước các đòn trừng phạt "nghẹt thở" của Mỹ. Nó đẩy nhanh tốc độ chín muồi của các ngành công nghệ nội địa và biến Trung Quốc thành thế lực lớn trong các ngành công nghiệp tương lai như xe điện (EV) và năng lượng xanh. Tuy nhiên, việc đổ quá nhiều vốn nhà nước vào công nghệ tạo ra nguy cơ lãng phí, tham nhũng và bong bóng đầu tư (nhiều dự án chíp nghìn tỷ phá sản). Đồng thời, việc quá tập trung vào an ninh và tự chủ vô hình trung làm giảm tính hiệu quả của thị trường tự do, khiến dòng vốn nước ngoài (FDI) thoái lui và làm gia tăng áp lực suy thoái kinh tế nội địa.
Kết luận: Phát súng thuế quan của D. Trump và chiến lược "Sân nhỏ, rào cao" của J. Biden đã chính thức xé toạc ảo tưởng về một thế giới phẳng và đẩy quá trình "phân tách" kinh tế Mỹ - Trung vào thế không thể quay đầu. Nó buộc Bắc Kinh phải nhìn nhận rằng, Mỹ sẽ dùng mọi cách thức để khóa chặt kinh tế và tương lai công nghệ của họ. Chính áp lực nghẹt thở này từ Washington đã đẩy Trung Quốc vào thế không còn đường lui, buộc phải kích hoạt canh bạc "Tuần hoàn kép" và quyết tâm tự chủ bằng mọi giá như một cuộc Vạn lý Trường chinh mới để sinh tồn. Theo đó, Trung Quốc sẵn sàng chấp nhận một cuộc "ly hôn kinh tế" và chịu đau đớn ngắn hạn để đổi lấy sự độc lập an ninh dài hạn. Và khi Bắc Kinh đã xây dựng xong pháo đài kinh tế và công nghệ của riêng mình, họ không còn e ngại các đòn trừng phạt từ xa của Washington. Điều này trực tiếp đẩy cuộc đối đầu bước sang một nấc thang mới, dịch chuyển từ căn phòng thương mại sang các thực địa quân sự và địa chính trị nóng bỏng tại Châu Á - Thái Bình Dương.
Nguyễn Đình Thiện
Lê Quang Mạnh
Kỳ 3: ĐIỂM NÓNG “ĐỊA CHÍNH TRỊ” VÀ LẰN RANH ĐỎ TẠI EO BIỂN ĐÀI LOAN