Bức màn nhung của lịch sử đang khép lại một kỷ nguyên cũ để mở ra một chương mới đầy thử thách. Những ảo tưởng về một thế giới phẳng không biên giới, hay một trật tự đơn cực vĩnh hằng đã chính thức lùi vào quá khứ. Trước mắt chúng ta lúc này là cấu trúc của một thế giới lưỡng cực mới - nơi hai đỉnh quyền lực Mỹ và Trung Quốc đang tạo ra những lực hút ly tâm mạnh mẽ nhất, buộc mọi quốc gia phải định vị lại tọa độ chiến lược của mình. Câu hỏi lớn nhất của thời đại không còn là ai sẽ chiến thắng, mà là nhân loại làm thế nào để sống và thịnh vượng trong sự cạnh tranh nghiệt ngã này? Cuộc đối đầu thế kỷ này sẽ dẫn chúng ta đến đâu: Một kỷ nguyên “Chung sống hòa bình lạnh” có kiểm soát, hay một sự phân mảnh toàn diện đẩy thế giới vào hố sâu của xung đột?

Tổng thống Donald Trump tham dự lễ đón chính thức cùng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Đại lễ đường Nhân dân sáng 14.5.2026 - Ảnh: REUTERS

1. Bản chất của "Thế giới lưỡng cực mới"

Thế giới ngày nay không vận hành theo một đường thẳng và sự lưỡng cực không diễn ra đồng đều trên mọi lĩnh vực mà phân tách thành các tầng nấc có tính chất khác nhau.

(1) Tầng địa chính trị và quân sự: Mỹ và Trung Quốc đứng ở hai đầu chiến tuyến trong việc xây dựng mạng lưới đồng minh và tầm ảnh hưởng. Mỹ củng cố lại NATO, bộ tứ QUAD, AUKUS; Trung Quốc mở rộng SCO (Tổ chức Hợp tác Thượng Hải) và thắt chặt quan hệ chiến lược với Nga và một số nước khác.

(2) Tầng kinh tế và công nghệ được xem là tầng lưỡng cực đan xen. Khác với chiến tranh Lạnh cũ khi hai khối gần như không giao thương, Mỹ và Trung Quốc gắn kết chặt chẽ với nhau qua chuỗi cung ứng toàn cầu. Bản chất ở đây là "Vừa cạnh tranh gay gắt, vừa phụ thuộc lẫn nhau".

(3) Tầng thách thức toàn cầu được thể hiện ở các vấn đề như biến đổi khí hậu, an ninh y tế hay chống khủng bố, không một siêu cường nào có thể tự quyết định. Bản chất tầng này buộc các cực phải đối thoại.

Trong cấu trúc lưỡng cực cũ, các quốc gia hầu như bị buộc phải "chọn bên" tuyệt đối. Nhưng ở thế giới lưỡng cực mới, cấu trúc này bị phân hóa mạnh mẽ bởi sự trỗi dậy của các lực lượng trung gian. Ở khối Nam bán cầu và ASEAN, các quốc gia đang phát triển từ chối việc tham gia vào các liên minh quân sự cứng nhắc. Họ thực hiện chiến lược ngoại giao thực dụng: hợp tác an ninh với phương Tây nhưng duy trì quan hệ kinh tế chặt chẽ với Trung Quốc. Các cường quốc tầm trung (Ấn Độ, EU, Nhật Bản, Saudi Arabia), có đủ năng lực kinh tế và tiếng nói độc lập để không trở thành "vệ tinh" thuần túy của hai cực. Sự hiện diện của khối này khiến thế giới lưỡng cực mới mang hình thái "Lưỡng cực nhưng đa cực hóa về mặt hành vi" - nghĩa là hai nước lớn lãnh đạo hai trục, nhưng không thể thao túng toàn bộ hành động của các nước thành viên.

Cạnh tranh của thế giới lưỡng cực mới không còn chỉ là chiếm lĩnh lãnh thổ hay truyền bá học thuyết chính trị một cách giáo điều. Thay vào đó là cuộc chiến giành quyền kiểm soát các "hệ điều hành" và "mạch máu" của thế giới. Gồm:

(1) Hệ thống tài chính: Cuộc đối đầu giữa hệ thống tài chính dựa trên đồng USD quyền lực của Mỹ và xu hướng phi đô-la hóa, xây dựng các hệ thống thanh toán thay thế của Trung Quốc và khối BRICS.

(2) Hệ sinh thái công nghệ cốt lõi: Trận chiến giành quyền kiểm soát chuỗi cung ứng bán dẫn (chip), trí tuệ nhân tạo (AI), mạng 5G/6G, dữ liệu lớn (Big Data) và các tuyến cáp quang biển. Ai làm chủ công nghệ cao, người đó định hình tiêu chuẩn toàn cầu cho thế kỷ mới.

Như vậy, bản chất của "Thế giới lưỡng cực mới" là một trạng thái "Hòa bình bất an". Nó phức tạp hơn Chiến tranh Lạnh cũ vì ranh giới giữa bạn và thù, giữa hợp tác và đối đầu liên tục dịch chuyển theo lợi ích quốc gia cốt lõi. Đây là một trật tự mà các siêu cường phải học cách "quản trị cạnh tranh" để tránh đẩy thế giới vào một cuộc đổ vỡ toàn diện.

2. Thiết lập cơ chế "Quản trị cạnh tranh" và những rào chắn an toàn

Trong một thế giới lưỡng cực đa tầng như hiện nay, khi cạnh tranh chiến lược giữa hai siêu cường Mỹ và Trung Quốc đã trở thành một thực tại không thể đảo ngược, mối nguy lớn nhất không phải là bản thân sự cạnh tranh, mà là rủi ro xung đột ngoài ý muốn do tính toán sai lầm. Chính vì vậy, việc thiết lập cơ chế "Quản trị cạnh tranh" và xây dựng những "Rào chắn an toàn" trở thành ưu tiên sống còn để duy trì sự ổn định của hệ thống toàn cầu.

Xét về bản chất, "Quản trị cạnh tranh" không phải là một thỏa thuận ngưng chiến, cũng không nhằm triệt tiêu sự đối đầu hay hòa giải những mâu thuẫn cốt lõi về mặt ý thức hệ mà là chuyển đổi tư duy từ “cố gắng thay đổi hoặc triệt hạ thể chế của nhau” sang việc “chấp nhận vị thế của nhau và cùng thiết lập một luật chơi chung”. Đây là quá trình định hình một hành lang an toàn nhằm mục đích: phòng ngừa rủi ro khủng hoảng vượt khỏi tầm kiểm soát; công khai hóa các "ranh giới đỏ" để đối phương không vượt qua do thiếu thông tin; duy trì một không gian tối thiểu cho sự hợp tác thực dụng ở các lĩnh vực bắt buộc (biến đổi khí hậu, an ninh y tế toàn cầu, ổn định kinh tế vĩ mô).

Để cơ chế quản trị này có hiệu lực, các siêu cường cần xây dựng hệ thống rào chắn trên ba mặt trận nhạy cảm nhất:

(1) Rào chắn quân sự & địa chính trị: Đây là lĩnh vực dễ bùng nổ xung đột nhất do các hành vi áp sát ở các vùng biển, vùng trời quốc tế (đặc biệt là khu vực Eo biển Đài Loan và Biển Đông); thiết lập đường dây nóng chiến lược nhằm tránh va chạm trực diện. Về thực chất, đường dây nóng không chỉ dừng lại ở cấp độ ngoại giao, mà phải duy trì các kênh liên lạc thông suốt, trực tiếp giữa bộ chỉ huy quân sự hai bên để xử lý khủng hoảng ngay lập tức khi có sự cố va chạm tàu bè hoặc máy bay; xây dựng bộ quy tắc ứng xử: Tuân thủ và cập nhật các thỏa thuận về tránh va chạm ngoài ý muốn trên biển và trên không. Minh bạch hóa các cuộc tập trận và thông báo trước để tránh đối phương đọc sai tín hiệu là một cuộc tấn công bất ngờ.

(2) Rào chắn kinh tế & chuỗi cung ứng: Theo đó, cần định nghĩa lại "giảm thiểu rủi ro". Bởi sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế vừa là chất keo kết dính, nhưng cũng là nguồn cơn của sự nghi kỵ. Nếu không có rào chắn, việc "vũ khí hóa kinh tế" sẽ dẫn đến sự sụp đổ hệ thống tài chính toàn cầu. Các nước lớn chỉ nên tập trung bảo hộ chặt chẽ những ngành công nghệ lõi mang tính chất sống còn đối với quốc phòng (như chip bán dẫn tiên tiến, điện toán lượng tử). Đối với các lĩnh vực hàng hóa tiêu dùng, nông nghiệp, dệt may... cần giữ nguyên dòng chảy tự do để duy trì sự vận hành ổn định của kinh tế thế giới, tránh đẩy toàn cầu hóa vào chỗ chết lâm sàng.

(3) Rào chắn công nghệ mới & trí tuệ nhân tạo (AI): AI và không gian mạng hiện là mặt trận vô hình nhưng có tốc độ leo thang chóng mặt, thiếu hẳn các hiệp ước kiểm soát như thời kỳ hạt nhân. Do vậy, cần xây dựng công ước quốc tế về AI trong quân sự: Thiết lập rào chắn tuyệt đối: Không giao quyền quyết định khai hỏa vũ khí hạt nhân hoặc vũ khí hủy diệt hàng loạt cho các thuật toán tự động mà phải luôn giữ con người trong quy trình quyết định; thiết lập ranh giới đỏ trong không gian mạng, thỏa thuận không tấn công vào các cơ sở hạ tầng dân sự trọng yếu của nhau (như lưới điện quốc gia, hệ thống quản lý nước, trung tâm dữ liệu tài chính) để tránh kích hoạt một cuộc chiến tranh tổng lực.

Trong bối cảnh hiện nay, việc thiết lập rào chắn an toàn luôn đối diện với một nghịch lý trong quan hệ quốc tế: Tiến thoái lưỡng nan về an ninh. Khi một bên xây dựng rào chắn hoặc tăng cường phòng thủ, bên kia thường có xu hướng nghi ngờ đó là bước chuẩn bị cho một đòn tấn công thế chủ động. Sự thiếu hụt lòng tin chiến lược sâu sắc khiến các thỏa thuận quản trị cạnh tranh luôn ở trạng thái mong manh. Chỉ cần một biến cố chính trị nội bộ hoặc áp lực từ chủ nghĩa dân tộc cực đoan ở mỗi nước, các rào chắn này có thể bị dỡ bỏ hoặc phớt lờ. Các bên cần thấy rằng, thiết lập rào chắn an toàn không phải là biểu hiện của sự yếu thế, mà là biểu hiện của trách nhiệm nước lớn. Trong thế giới lưỡng cực mới, quốc gia nào sở hữu năng lực quản trị sự cạnh tranh tốt hơn, quốc gia đó sẽ thu phục được lòng tin của phần còn lại của thế giới, qua đó khẳng định tính chính danh cho vị thế lãnh đạo của mình.

3. Các kịch bản tương lai cho trật tự thế giới

Dự báo về tương lai của trật tự thế giới dưới cấu trúc lưỡng cực mới, các nhà kiến trúc chiến lược thường không đưa ra một đáp án duy nhất. Thay vào đó, thế giới trong những thập kỷ tới sẽ vận hành dựa trên sự tương tác giữa lòng tin, lợi ích kinh tế và năng lực quản trị rủi ro của các siêu cường. Các kịch bản có thể diễn ra như sau:

Kịch bản 1: "Chung sống hòa bình lạnh" - Kịch bản tối ưu

Đây là kịch bản mà cả Mỹ và Trung Quốc đều vượt qua được "Bẫy Thucydides", chấp nhận một thực tế rằng: Không bên nào có thể triệt hạ hoặc đồng hóa được bên kia. Ở kịch bản này, cạnh tranh diễn ra khốc liệt nhưng có kiểm soát thông qua hệ thống "rào chắn an toàn" cả về quân sự, công nghệ và tài chính. Thế giới hình thành cấu trúc "Lưỡng cực đa tầng". Ở thượng tầng, hai siêu cường phân chia các vùng ảnh hưởng địa chính trị rõ rệt. Ở hạ tầng, các định chế đa phương (Liên Hợp quốc, WTO) được cải tổ để phản ánh thực tế quyền lực mới, cho phép các nước lớn vừa kiềm chế nhau vừa hợp tác ở các mặt trận toàn cầu (khí hậu, an ninh y tế, kiểm soát AI). Nếu trật tự thế giới diễn ra theo kịch bản này, toàn cầu hóa không chết mà chuyển sang trạng thái "toàn cầu hóa thực dụng". Các nước vừa và nhỏ có không gian thở lớn nhất, không bị ép buộc chọn bên tuyệt đối và có thể tối đa hóa lợi ích từ cả hai trục kinh tế.

Kịch bản 2: "Phân mảnh toàn diện" - Kịch bản trung bình

Kịch bản này xảy ra khi xu hướng "giảm thiểu rủi ro" bị đẩy đi quá xa, biến thành một cuộc phân tách triệt để về mặt hệ thống. Lòng tin chiến lược hoàn toàn đổ vỡ khiến thế giới đảo chiều toàn cầu hóa. Trong kịch bản này, thế giới bị xẻ đôi thành hai hệ sinh thái hoàn toàn độc lập và không tương thích. Chúng ta sẽ chứng kiến sự tồn tại của "Một thế giới, hai hệ thống". Một bên là hệ sinh thái phương Tây (dùng đồng USD, sử dụng GPS, hệ thống Internet mở, công nghệ chip của Mỹ/EU). Một bên là hệ sinh thái đang trỗi dậy do Trung Quốc dẫn dắt (dùng đồng Nhân dân tệ, hệ thống thanh toán thay thế SWIFT, định vị Bắc Đẩu, mạng lưới Internet đóng và công nghệ AI riêng biệt). Theo đó, chi phí vận hành của nền kinh tế toàn cầu sẽ tăng vọt do chuỗi cung ứng bị cắt xẻ cơ học. Tăng trưởng kinh tế thế giới giảm tốc. Các quốc gia vừa và nhỏ rơi vào tình thế cực kỳ ngặt nghèo khi áp lực "chọn hệ sinh thái" mang tính chất bắt buộc, làm thu hẹp không gian tự chủ chiến lược.

Kịch bản 3: "Xung đột trực diện" - Kịch bản thảm họa

Đây là kịch bản không được mong chờ nhất, nó xảy ra khi các cơ chế quản trị cạnh tranh hoàn toàn thất bại. Một cuộc chiến tranh nóng giữa hai siêu cường sở hữu vũ khí hạt nhân kích hoạt. Nguyên nhân bùng nổ thường không phải là một kế hoạch tấn công chủ động, mà là từ sự leo thang ngoài tầm kiểm soát tại các "ngòi nổ" địa chính trị và các cuộc tấn công mạng quy mô lớn vào hạ tầng cốt lõi của nhau. Khi một sự cố va chạm chiến thuật xảy ra, áp lực từ chủ nghĩa dân tộc nội bộ và sự thiếu hụt đường dây liên lạc thực chất khiến các bên liên tục tung ra các đòn trả đũa vượt cấp, đẩy hai nước vào cuộc chiến tổng lực. Ở kịch bản này, chuỗi cung ứng toàn cầu sụp đổ ngay lập tức. Hệ thống tài chính tê liệt. Thế giới bước vào một thời kỳ đen tối mới mà ở đó, luật pháp quốc tế bị thay thế hoàn toàn bằng luật rừng và sức mạnh cơ bắp quân sự thô bạo.

4. Xác định tọa độ chiến lược của các nước vừa và nhỏ cùng nghệ thuật "Ngoại giao cây tre"

Trong cấu trúc của một thế giới lưỡng cực mới đầy biến động, các nước vừa và nhỏ không sở hữu quy mô kinh tế áp đảo hay tiềm lực quân sự để tự định hình luật chơi toàn cầu. Tuy nhiên, họ lại nắm giữ một vai trò vô cùng quan trọng: cấu thành nên "vùng đệm địa chính trị" quyết định sự cân bằng của hệ thống. Đối với các quốc gia này, việc xác định chính xác tọa độ chiến lược và vận dụng sáng tạo nghệ thuật "Ngoại giao cây tre" Việt Nam không chỉ là phương thức tối đa hóa lợi ích, mà còn là bài toán sinh tồn mang tính chiến lược.

Tọa độ chiến lược của các nước vừa và nhỏ - Nằm giữa hai làn đạn: Trong trật tự lưỡng cực mới, các nước vừa và nhỏ phải đối mặt với một môi trường chiến lược phức tạp hơn rất nhiều so với thời kỳ Chiến tranh Lạnh:

(1) Áp lực "chọn bên" ngày càng gay gắt: Sự đối đầu giữa hai trục siêu cường Mỹ và Trung Quốc đẩy các quốc gia trung gian vào thế tiến thoái lưỡng nan. Một quyết định ngả hẳn về một bên có thể mang lại lợi ích an ninh ngắn hạn, nhưng lại đẩy quốc gia đó vào nguy cơ bị tổn thương nghiêm trọng về kinh tế hoặc trở thành tiền đồn xung đột.

(2) Không gian tự chủ chiến lược bị thu hẹp: Khi các nước lớn thực hiện chiến lược dịch chuyển chuỗi cung ứng sang các nước đồng minh hay giảm thiểu rủi ro kinh tế, các nước vừa và nhỏ đứng trước nguy cơ bị kẹt vào các rào cản kỹ thuật, công nghệ và tài chính của từng khối.

(3) Ở chiều ngược lại, sự cạnh tranh giữa các siêu cường cũng biến các nước vừa và nhỏ thành đối tượng được lôi kéo. Các khu vực như ASEAN trở thành trung tâm của các sáng kiến chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, Vành đai và Con đường, mở ra cơ hội thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ nếu biết cách tận dụng thế cờ.

Để tồn tại trong một thế giới lưỡng cực mới nhằm hóa giải các thách thức và khai thác thời cơ tại tọa độ chiến lược này, trường phái ngoại giao "Cây tre" - lấy cảm hứng từ hình tượng loài cây đặc trưng của văn hóa Việt Nam - chính là câu trả lời lý luận và thực tiễn sắc bén nhất. Bản chất của nghệ thuật này được đúc kết qua ba yếu tố:

(1) "Gốc vững" - Kiên định nguyên tắc và lợi ích quốc gia cốt lõi. Đây chính là nền tảng độc lập, tự chủ và lợi ích quốc gia - dân tộc tối thượng. Các nước vừa và nhỏ không dựa vào cam kết bảo hộ của một siêu cường cụ thể mà dựa vào các chuẩn mực quốc tế vững chắc như Hiến chương Liên Hợp Quốc, UNCLOS 1982. Luật pháp quốc tế chính là "vũ khí chính nghĩa", là lá chắc vững chắc bảo vệ chủ quyền của các nước nhỏ trước sức mạnh cơ bắp của nước lớn. Kiên định chính sách quốc phòng tự chủ, giữ vững nguyên tắc không tham gia liên minh quân sự, không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự, và không liên kết với nước này để chống nước kia. Điều này giúp quốc gia loại bỏ hoàn toàn nguy cơ bị kéo vào các cuộc chiến tranh ủy nhiệm.

(2) "Thân cành uyển chuyển" - Linh hoạt về sách lược, đa phương hóa tối đa: Nếu cái gốc là bất biến, thì thân và cành tre phải vươn theo dòng chảy của thời đại để không bị bão táp quật ngã. Theo đó, cần đa dạng hóa mối quan hệ, xây dựng mạng lưới đối tác chiến lược, đối tác chiến lược toàn diện một cách cân bằng với tất cả các cường quốc - Không đặt toàn bộ "trứng vào một giỏ". Trong khi có thể hợp tác kinh tế, thương mại sâu sắc với Trung Quốc cũng đồng thời có thể nâng tầm hợp tác công nghệ, an ninh hàng hải với Mỹ và EU. Thực hiện ngoại giao đa phương chủ động, phát huy vai trò tại các tổ chức khu vực và quốc tế. Khi các quốc gia vừa và nhỏ tập hợp lại thành một khối thống nhất, tiếng nói của họ sẽ có trọng lượng, buộc các nước lớn phải kiêng dè và tôn trọng luật chơi chung.

(3) "Đàn hồi tốt" - Khả năng tự cường và chuyển hóa thách thức: Cây tre có thể nghiêng mình trước gió bão nhưng không gãy, và sẽ đứng thẳng lại khi giông bão qua đi. Nghệ thuật ngoại giao chỉ mạnh khi nội lực quốc gia mạnh thông qua tự cường kinh tế và công nghệ. Việc tự chủ chuỗi cung ứng, đa dạng hóa thị trường xuất nhập khẩu và làm chủ các công nghệ nền tảng giúp quốc gia giảm thiểu tối đa sự tổn thương khi các siêu cường tung đòn trừng phạt kinh tế lẫn nhau.

Lời kết

Hành trình trải dài qua các kỳ phân tích đã đưa chúng ta đi từ những điểm nóng xung đột rực lửa, xuyên qua lớp sương mù để diện kiến một thực tại không thể đảo ngược: Nhân loại đang bước vào bình minh của một trật tự lưỡng cực mới. Đây không phải là một giả thuyết tương lai, mà là một thực tế đang được viết bằng dịch chuyển của các dòng vốn, các chuỗi cung ứng công nghệ cao và cả những tính toán chiến lược cân não ở cấp độ thượng tầng. Nhìn lại toàn cảnh bức tranh địa chính trị toàn cầu, có thể rút ra những kết luận mang tính định hình thời đại:

Một là, hòa bình không phải là sự vắng bóng của cạnh tranh, mà là năng lực quản trị sự cạnh tranh đó. Cuộc đối đầu giữa các siêu cường trong thế kỷ XXI mang bản chất lưỡng cực đa tầng - nơi sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế đan xen khốc liệt với sự nghi kỵ về chiến lược và ý thức hệ. Trong một hệ thống mà không bên nào có thể hoàn toàn tiêu diệt hay đồng hóa bên kia, việc thiết lập các cơ chế "quản trị cạnh tranh" và các "rào chắn an toàn" không còn là một lựa chọn ngoại giao, mà là điều kiện tiên quyết để ngăn chặn một cuộc đại chiến hủy diệt ngoài ý muốn.

Hai là, cuộc chiến tư tưởng ngày nay không còn mang tính giáo điều như thời kỳ Chiến tranh Lạnh cũ. Nó đã được số hóa qua không gian mạng, qua các thuật toán trí tuệ nhân tạo (AI) và các biện pháp "vũ khí hóa" kinh tế. Các khối quyền lực thúc đẩy hệ giá trị của mình không chỉ để khẳng định tính chính danh, mà tối hậu là để giành quyền kiểm soát "mạch máu" của thế giới: hệ thống tài chính, tiêu chuẩn công nghệ và chuỗi cung ứng cốt lõi.

Ba là, không gian sinh tồn và vị thế của các nước vừa và nhỏ phụ thuộc vào nội lực và tư duy chiến lược độc lập. Đứng ở vùng đệm của địa chính trị, các quốc gia vừa và nhỏ chịu áp lực chọn bên ngày càng gay gắt. Tuy nhiên, lịch sử chứng minh rằng những quốc gia biết dựa vào luật pháp quốc tế, kiên định với lợi ích dân tộc cốt lõi, đồng thời linh hoạt, đa phương hóa quan hệ và chủ động thích ứng với thời cuộc sẽ không trở thành quân cờ trên bàn cờ của các nước lớn. Nghệ thuật "Ngoại giao cây tre" chính là câu trả lời lý luận và thực tiễn sắc bén để biến thách thức thành thời cơ, giữ vững chủ quyền và tôn nghiêm quốc gia.

Trật tự toàn cầu mới đang định hình trong những chuyển dịch đầy giông bão. Tương lai của thế giới không phụ thuộc vào chiến thắng tuyệt đối của một cường quốc duy nhất, mà phụ thuộc vào việc nhân loại có đủ lý trí để cùng tồn tại trong sự khác biệt hay không. Trong kỷ nguyên mới, giữ vững một cái đầu lạnh đầy nhãn quan chiến lược và một trái tim nóng kiên định lòng yêu nước chính là bản lĩnh để mỗi quốc gia tự tay viết nên vận mệnh của chính mình, vững vàng đứng thẳng giữa những “bánh răng” của lịch sử.

Nguyễn Đình Thiện

Lê Quang Mạnh